تورم در ایران؛ تفاوت فشار قیمتی برای فقیر و غنی

از برجام تا جنگ، در این هشت سال فکر می کنید که به کدام سخت‌تر گذشته؟ فقیرترها یا پولدار ترها؟ به گزارش زومان، از سال ۱۳۹۵ تا پایان ۱۴۰۳، یک اختلاف ناچیز ۰.۷ واحد درصدی میان تورم دهک اول و دهم وجود دارد. آن هم در دورانی که اقتصاد ایران هم تحریم دید، هم اصلاح قیمت‌ها، هم حذف ارزترجیحی هم اعتراضات اما یک قدمی جنگ! روی کاغذ، توفان تورم درب خانه فقیر و غنی را زده است. بررسی‌های زومان از داده‌های جدید پژوهشکده پولی و بانکی، تصویری متفاوت از این برابری آماری ارائه می‌دهد؛ عدد تورم فقیر و غنی تقریباً برابر است؛ تفاوت از جایی آغاز می‌شود که تورم به سبد زندگی آنها برخورد می‌کند. برای دهک پایین، بخشی از فشار بیشتر در خوراکی‌های و سفره روزمره دیده می‌شود؛ در دهک بالا، حمل‌ونقل، ارتباطات و تفریح سهم بیشتری از تفاوت را ساخته‌اند. شاخص تورم عمومی همواره میانگینی از کل جامعه را نشان می‌دهد. با این حال، تورم دهکی، معیاری که تغییرات قیمت را بر اساس سهم واقعی کالاها در سبد مصرفی هر گروه درآمدی می‌سنجد، واقعیت دیگری دارد. دهک‌های پایین درآمدی بخش اعظم بودجه خود را صرف نیازهای زیستی مانند خوراک و مسکن می‌کنند. آن‌ها نه پس‌اندازی برای سپر شدن در برابر تورم دارند و نه امکانی برای جایگزینی کالاهای گران با ارزان. در مقابل، دهک‌های بالا با سبدی متنوع‌تر، انعطاف بیشتری در برابر شوک‌های قیمتی نشان می‌دهند. بررسی زومان از داده های پژوهشکده پولی و بانکی بر اساس سال پایه ۱۴۰۲ نشان می دهد که از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳، فقیرترین خانوارهای ایرانی (دهک اول) به طور متوسط تورم سالانه ۳۴.۲ درصدی را تجربه کرده‌اند، در حالی که این رقم برای ثروتمندترین دهک جامعه ۳۴.۹ درصد بوده است. اختلاف ناچیز است. در تمام این هشت سال، طبقات دوم تا نهم نیز تورمی در همین محدوده میانگین را ثبت کرده‌اند، اما ترکیب این فشار در لایه‌های خرد به شدت متضاد است. روند یکسان تورم در طول این هشت سال تنها یک بار با واگرایی شدید مواجه شد. در سال ۱۴۰۱، هم‌زمان با حذف ارز ترجیحی — دلارهای ارزان دولتی برای واردات کالاهای اساسی — میانگین تورم خانوارهای کم‌درآمد با فاصله معناداری از ثروتمندان پیشی گرفت. جهش ناگهانی قیمت مواد غذایی پایه، سفره دهک‌های اول تا سوم را منقبض کرد. پژوهشکده پولی و بانکی این تعدیل را تا حدی نتیجه پرداخت یارانه‌های جبرانی بیشتر به دهک‌های پایین می‌داند؛ عاملی که به ارزیابی این پژوهشکده، فاصله تورمی گروه‌های درآمدی را کاهش داد و نرخ‌های تجربه‌شده را دوباره به یکدیگر نزدیک‌تر کرد. بررسی جزئیات سبد مصرفی دهک اول نشان‌دهنده یک تغییر فشار است. سبزی و حبوبات با ثبت متوسط رشد سالانه ۴۷.۲ درصدی در هشت سال گذشته، صدرنشین تورم فقرا بوده‌اند. پس از آن، میوه و خشکبار با ۴۷ درصد و روغن‌ها و چربی‌ها با ۴۴.۲ درصد قرار دارند. این ارقام نشان می‌دهند که تورم به هسته مرکزی کالری دریافتی فقرا حمله کرده است. هزینه هتل و رستوران نیز سالانه ۴۳.۸ درصد برای این دهک رشد کرده که در کنار قند و شکر (۴۳.۴ درصد) و چای و قهوه (۴۲.۷ درصد) قرار می‌گیرد. در سبد دهک اول، تورم کل خوراکی‌ها معادل ۴۲.۵ درصد بوده است، در حالی که بخش بهداشت و درمان (۲۷.۵ درصد) و آموزش (۲۶ درصد) رشد کمتری داشته‌اند. پایین‌ترین تورم نیز متعلق به ارتباطات با ۷.۶ درصد است. در سوی دیگر طیف درآمدی، اولویت‌های تورمی تغییر چهره می‌دهند. برای دهک دهم جامعه، بیشترین فشار تورمی نه در سبد میوه، بلکه پس از سبزیجات (۴۵.۹ درصد)، در بخش حمل‌ونقل با متوسط رشد سالانه ۴۵.۸ درصد متمرکز بوده است. این جهش ارتباط مستقیمی با خرید خودرو و نگهداری وسایل نقلیه شخصی دارد. میوه و خشکبار (۴۴.۶ درصد) و گوشت (۴۴.۳ درصد) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. داده ها نشان می دهد تورم گوشت برای ثروتمندان بالاتر از فقراست، این بالا بودن بود به تفاوت در جنس مصرف برمی گردد دهک های پردرآمد گوشت قرمز بیشتری مصرف می کنند به دلیل بالاتر بودن نرخ گوشت قرمز در مقایسه با کالاهای جایگزین وقتی وزن گوشت قرمز خالص در سبد سنگین‌تر باشد بار تورمی هم بیشتر می شود. برای دهک دهم، تورم کل خوراکی‌ها ۴۲.۶ درصد، مسکن ۳۳.۱ درصد و بهداشت و درمان ۲۹.۱ درصد ثبت شده است. ارتباطات با ثبت ۱۱.۶ درصد، بالاترین فاصله را نسبت به دهک اول در پایین جدول دارد. وقتی فاصله تورم دهک اول و دهم را در گروه‌های مختلف کنار هم می‌گذاریم، تفاوت دو سبد روشن‌تر می‌شود. در میوه و خشکبار، تورم دهک اول ۲.۴ واحد درصد بیشتر از دهک دهم بوده است. هتل و رستوران نیز با اختلاف ۲.۱ واحد درصد در همین سمت قرار می‌گیرد. در قند و شکر، دهک اول ۱.۷ واحد درصد تورم بیشتری را تجربه کرده و این فاصله برای سبزیجات ۱.۳ واحد درصد بوده است. آموزش نیز با اختلاف ۰.۵ واحد درصد، برای دهک اول سریع‌تر گران شده است. در سوی دیگر، بزرگ‌ترین فاصله به حمل‌ونقل تعلق دارد؛ جایی که تورم دهک دهم ۶.۵ واحد درصد بیشتر از دهک اول بوده است. پس از آن، ارتباطات با اختلاف ۴ واحد درصد قرار دارد. در گروه گوشت نیز تورم دهک دهم ۳.۳ واحد درصد بیشتر بوده و در تفریح و فرهنگ این فاصله به ۲.۴ واحد درصد رسیده است. مسکن و نان نیز هرکدام برای دهک دهم یک واحد درصد تورم بیشتری ثبت کرده‌اند. این اعداد نشان می‌دهند که در طول هشت سال گذشته، ماشین تورم در ایران برای فقرا هزینه زنده ماندن را بالا برده و برای ثروتمندان، هزینه حفظ دارایی‌ها و رفاه مازاد را.