اولویت جدید وام‌گیرندگان؛ خانه به جای خودرو

به گزارش زومان، در نگاه اول آمار تسهیلات بانکی فروردین ۱۴۰۵ خبر بدی به نظر نمی‌رسد. بانک‌ها در مجموع ۵۴۸ هزار میلیارد تومان وام پرداخت کرده‌اند؛ رقمی که نسبت به سال قبل ۲۷.۶ درصد رشد داشته است. اما وقتی کمی عمیق‌تر به اعداد نگاه می‌کنیم، داستان روی دیگری پیدا می‌کند. داستان اقتصادی که هنوز پول قرض می‌گیرد، اما کمتر کسی حاضر است برای آینده برنامه‌ریزی کند. اگر فقط عدد کل را ببینیم، پرداخت تسهیلات همچنان در حال رشد است. اما سرعت رشد به شکل محسوسی کاهش پیدا کرده است. سال گذشته حجم وام‌های پرداختی در فروردین بیش از ۷۸ درصد رشد کرده بود. امسال این عدد به ۲۷.۶ درصد رسیده است. یعنی موتور اعتبارات هنوز روشن است، اما دیگر مثل گذشته دور نمی‌گیرد. نکته جالب‌تر اینجاست که تقریباً تمام رشد وام‌ها به سمت کسب‌وکارها رفته و خانوارها از این رشد سهمی نبرده‌اند. بیشترین سهم وام‌های پرداختی به سه بخش رسیده است: اما نکته اصلی خود وام نیست. هدف وام است. بخش عمده این تسهیلات برای «سرمایه در گردش» پرداخت شده است. یعنی کارخانه‌ها، شرکت‌ها و کسب‌وکارها پول گرفته‌اند تا چراغشان خاموش نشود؛ برای خرید مواد اولیه، پرداخت حقوق، برای پرداخت دیگر هزینه‌های جاری و در یک کلام برای سرپا ماندن. وقتی یک بنگاه برای خرید دستگاه جدید یا افزایش تولید وام می‌گیرد، نشانه خوش‌بینی به آینده است. اما وقتی وام صرف هزینه‌های روزمره می‌شود، بیشتر به اکسیژن شباهت دارد تا سوخت رشد. این اعداد احتمالاً بیش از آنکه نشانه رونق باشند، نشانه افزایش نیاز به نقدینگی هستند. تورم بالا رفته است. مواد اولیه گران‌تر شده‌اند. هزینه حقوق و حمل‌ونقل افزایش یافته است. در چنین شرایطی بنگاه‌ها برای انجام همان فعالیت قبلی نیز به پول بیشتری نیاز دارند. ضمن اینکه در طول جنگ با یک شوک هم مواجه شده‌اند. خبر مهم‌تر اما در بخش خانوارهاست. کل تسهیلات پرداختی به خانوارها نسبت به سال قبل حدود ۴.۹ درصد کاهش یافته است. این اتفاق در شرایطی رخ داده که فشار معیشتی بیشتر شده و قدرت خرید مردم کاهش پیدا کرده است. مجموع تسهیلات پرداختی به خانوارها به ۹۳.۲ هزار میلیارد تومان رسیده است. در نگاه اول شاید این موضوع عجیب باشد. اگر مردم بیشتر تحت فشار هستند، چرا وام کمتری گرفته‌اند؟ پاسخ احتمالاً در فضای نااطمینانی اقتصاد نهفته است. در اقتصاد یک قاعده ساده وجود دارد: وقتی مردم به آینده امیدوار باشند، وام می‌گیرند خانه می‌خرند، خودرو عوض می‌کنند، وسایل منزل را ارتقا می‌دهند. اما وقتی آینده مبهم باشد، تصمیم‌های بزرگ به تعویق می‌افتد. آمار دقیقاً همین رفتار را نشان می‌دهد. وام خرید خودرو نسبت به سال قبل ۵۹.۶ درصد سقوط کرده است. وام خرید کالای شخصی هم ۲۳.۹ درصد کاهش یافته است. این فقط یک آمار نیست، نشانه‌ای از تغییر رفتار و تغییر اولویت‌های خانوارهاست. بسیاری از مردم ظاهراً ترجیح داده‌اند فعلاً دست نگه دارند. نه به خاطر اینکه خودرو یا لوازم خانگی نمی‌خواهند یا به امید ارزان شدن آنها هستند. بلکه چون مطمئن نبودند چند ماه دیگر چه اتفاقی خواهد افتاد. حدود ۸۰ درصد وام‌های خانوارها در دو بخش متمرکز شده است: این ترکیب یک پیام روشن دارد. وام گرفتن بیش از آنکه برای سرمایه‌گذاری باشد، برای اداره زندگی روزمره شده است. در واقع بسیاری از خانوارها دیگر برای بزرگ‌تر شدن و جلو رفتن وام نمی‌گیرند. برای عقب نماندن وام می‌گیرند. در مجموع، آمار فروردین ۱۴۰۵ یک پیام روشن دارد؛ اگرچه جریان تسهیلات بانکی همچنان در حال رشد است، اما سرعت این رشد به کمترین سطح چهار سال اخیر رسیده و سهم خانوارها از این منابع کاهش یافته است. یک استثنا در این میان وجود دارد: مسکن. چرا؟ چون برخلاف خودرو یا بسیاری از کالاهای مصرفی، مسکن قابل تعویق نیست. ممکن است خانواده‌ای خرید خودرو را یک سال عقب بیندازد. ممکن است تلویزیون یا یخچال جدید نخرد. اما اجاره‌خانه را نمی‌تواند عقب بیندازد. به همین دلیل فشار بازار مسکن مستقیماً خودش را در تقاضای وام نشان داده است. این فشار تقاضا خود را در قیمت مسکن هم بروز داده و قیمت‌ها در طول جنگ و پس از آن به شدت افزایش یافته است. تسهیلات پرداختی به بخش‌های «متفرقه» بیش از ۱۵۰ درصد رشد کرده است. هرچند جزئیات این بخش به طور کامل مشخص نیست، اما افزایش ناگهانی آن می‌تواند نشانه شکل‌گیری نیازهای جدید مالی در شرایط جنگی اقتصاد کشور و فضای پرتنش ماه‌های اخیر باشد. این آمار نشان می‌دهد اقتصاد ایران وارد مرحله‌ای شده که در آن: به زبان ساده، وام‌ها هنوز در اقتصاد جریان دارند؛ اما جنس تقاضا تغییر کرده است.