خودروهای ایرانی چقدر ساخت داخل‌ هستند؟

به گزارش زومان، بازار خودرو در ایران فقط به خرید و فروش خودرو محدود نمی‌شود؛ صنعتی است که بخش قابل‌توجهی از تولید صنعتی، مصرف ارز و سیاست‌گذاری اقتصادی را دربر می‌گیرد. هم‌زمان با رشد قیمت خودرو و نوسانات ارزی در سال‌های اخیر، بحث درباره میزان وابستگی این صنعت به واردات قطعات دوباره مورد توجه قرار گرفته است. بخشی از این بحث به سهم واردات در صنعت خودرو مربوط می‌شود؛ وارداتی که فقط شامل خودرو کامل نیست و بخش مهمی از آن به تامین قطعات برای تولید و مونتاژ خودرو در داخل کشور اختصاص دارد. طبق آخرین برآورد مرکز پژوهش‌های مجلس از بازار خودرو در سال ۱۴۰۴، سهم بازیگران اصلی بازار به این شکل بوده است: اگرچه سهم خودروهای وارداتی در بازار چندان بالا نیست، اما گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد بخشی از مصرف ارز در صنعت خودرو به واردات قطعات برای تولید و مونتاژ خودروها در داخل کشور اختصاص دارد. همین موضوع باعث شده بحث درباره نسبت میان «تولید داخلی»، «داخلی‌سازی» و «مونتاژ» در صنعت خودرو ایران دوباره پررنگ شود. در ادبیات صنعت خودرو، «عمق ساخت داخل» یکی از شاخص‌هایی است که برای سنجش میزان داخلی‌سازی استفاده می‌شود. مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گوید میانگین عمق ساخت داخل در ایران‌خودرو و سایپا حدود ۸۰ درصد است؛ یعنی بخش قابل‌توجهی از قطعات و فرآیند تولید این خودروها در داخل کشور انجام می‌شود. در مقابل، این عدد در برخی خودروسازان خصوصی پایین‌تر است. بر اساس این گزارش، عمق ساخت داخل در کرمان‌موتور حدود ۴۰ درصد و در گروه بهمن و مدیران‌خودرو حدود ۲۰ درصد برآورد شده است. این ارقام نشان می‌دهد در بخشی از خودروهای مونتاژی، سهم بیشتری از قطعات از خارج کشور تامین می‌شود و فرآیند تولید بیشتر بر مونتاژ نهایی در داخل متمرکز است. مرکز پژوهش ها می گوید:«خودروهایی که در ایران مونتاژ می‌شوند، گاهی ارزبری‌شان فاصله چندانی با واردات کامل خودرو ندارد.» به زبان ساده‌تر: بسیاری از این خودروها بیشتر از آنکه «ساخت ایران» باشند، «سرهم‌شده در ایران» هستند. در صنعت جهانی خودرو، مونتاژ لزوماً پدیده‌ای محدود به اقتصادهای در حال توسعه نیست. بسیاری از کشورهایی که امروز صاحب برندهای بزرگ خودروسازی هستند، بخشی از مسیر توسعه صنعتی خود را با همکاری و مونتاژ محصولات شرکت‌های خارجی آغاز کرده‌اند. کشورهایی مانند کره جنوبی و چین در دهه‌های گذشته همکاری با خودروسازان خارجی را از مونتاژ شروع کردند و به‌تدریج زنجیره تامین، قطعه‌سازی و برندهای داخلی خود را توسعه دادند. در صنعت امروز خودرو نیز زنجیره تامین جهانی نقش مهمی دارد و بسیاری از خودروسازان بزرگ جهان بخشی از قطعات و فرآیند تولید خود را در کشورهای مختلف انجام می‌دهند. با این حال، گزارش‌ها و تحلیل‌های داخلی نشان می‌دهد در ایران، موضوع میزان انتقال فناوری، عمق داخلی‌سازی و وابستگی ارزی همچنان یکی از محورهای بحث در صنعت خودرو است. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، میانگین ارزبری تولید هر خودرو در برخی مونتاژکاران خصوصی فاصله قابل‌توجهی با خودروسازان بزرگ داخلی دارد. این گزارش می‌گوید تولید هر خودرو در مدیران‌خودرو به‌طور متوسط حدود ۱۴.۶ هزار دلار ارزبری دارد. این عدد برای گروه بهمن حدود ۱۲ هزار دلار و برای کرمان‌موتور حدود ۱۰ هزار دلار برآورد شده است. در مقابل، ارزبری تولید هر خودرو در ایران‌خودرو و سایپا حدود ۲۵۰۰ تا ۳ هزار دلار اعلام شده است. همین تفاوت باعث شده سهم مونتاژکاران در مصرف ارز صنعت خودرو بیشتر مورد توجه قرار بگیرد؛ به‌ویژه در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت‌های ارزی روبه‌روست. آمارها نشان می‌دهد سهم خودروسازان خصوصی از تولید خودرو در ایران که اغلب تمرکز بیشتری بر مونتاژ دارند، طی کمتر از یک دهه تقریبا سه برابر شده؛ از حدود ۸ درصد در سال ۱۳۹۵ به بیش از ۲۴ درصد در سال ۱۴۰۳. برای مثال در گزارش مرکز پژوهش ها آمده، ارزبری محصولات مدیران‌خودرو تقریبا ۶ برابر سایپاست. اگر قیمت محصولات را هم متناسب با همین اختلاف در نظر بگیریم، درآمد فروش یک خودرو برای مدیران‌خودرو می‌تواند معادل فروش ۶ خودرو برای سایپا باشد. یعنی بخش بزرگی از پولی که در بازار خودرو می‌چرخد، در نهایت به سمت مونتاژ خودروهای وابسته به واردات می‌رود. منتقدان می‌گویند ادامه این روند یک نتیجه مهم دارد: تضعیف تولید واقعی داخل. یکی از نمونه‌هایی دیگری که مرکز پژوهش‌های مجلس به آن اشاره می‌کند، هایما X7 است؛ خودرویی که در ایران‌خودرو مونتاژ می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد ارزبری تولید این خودرو حدود ۱۶.۲ هزار دلار است؛ در حالی که قیمت نسخه چینی آن حدود ۲۰ هزار دلار اعلام می‌شود. همین موضوع باعث شده بحث درباره تفاوت میان مونتاژ داخلی و واردات مستقیم خودرو دوباره مطرح شود؛ به‌ویژه در شرایطی که بخش مهمی از هزینه تولید برخی خودروها به تامین قطعات از خارج کشور مربوط است. مرکز پژوهش‌های مجلس در این مورد به صراحت می‌نویسد: در مقابل، برخی فعالان صنعت خودرو معتقدند مونتاژ می‌تواند بخشی از زنجیره تولید و اشتغال صنعتی را در داخل کشور حفظ کند و به توسعه تدریجی قطعه‌سازی منجر شود. در مجموع، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد بحث درباره نسبت میان داخلی‌سازی، مونتاژ، ارزبری و رقابت‌پذیری همچنان یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در صنعت خودرو ایران است؛ صنعتی که هم‌زمان با چالش‌های ارزی، محدودیت‌های وارداتی و فشار برای حفظ تولید داخلی مواجه است.