اقتصاد تریاک دوباره جان گرفت؛ روایت رویترز از بازگشت خشخاش به افغانستان

چهار سال پس از ممنوعیت طالبان، کشت خشخاش در افغانستان بیش از چهار برابر شده است؛ گرسنگی کشاورزان، اقتصاد تریاک را دوباره جان داده است. فرش‌ها هنوز بر دیوار خانه محمد داوود آویزان‌اند و آینه‌های تزئینی نور را بازتاب می‌دهند؛ یادگار روزگاری که درآمد یک فصل برداشت خشخاش برای گذران یک سال زندگی خانواده کافی بود. حالا این کشاورز ۲۸ ساله در روستای بابا یوسف، واقع در ولایت بلخ افغانستان، روزهایش را در مزارع گندم و پنبه می‌گذراند؛ محصولاتی که به‌سختی خرج زندگی را درمی‌آورند. داوود به رویترز می‌گوید: «قبلاً وضعمان خوب بود. حالا بچه‌هایم سوءتغذیه دارند.»او همچنان ممنوعیت طالبان را رعایت می‌کند، اما می‌گوید در روزهای بد، درآمدش به یک‌چهلم درآمدی می‌رسد که پیش‌تر از خشخاش به دست می‌آورد. همه همسایگانش چنین تصمیمی نگرفته‌اند. در بلخ، ولایتی که سازمان ملل سال گذشته آن را عاری از کشت خشخاش اعلام کرده بود، این محصول دوباره به مزارع برگشته است. برخی کشاورزان برای دور ماندن از چشم مأموران طالبان، خشخاش را میان غلات یا پشت دیوارهای گلی پنهان می‌کنند. افغانستان پیش از ممنوعیت طالبان، حدود ۸۰ درصد تریاک جهان را تولید می‌کرد. طالبان در سال ۲۰۲۲ کشت خشخاش را ممنوع کرد و اجرای سخت‌گیرانه این تصمیم، مزارع این محصول را در بخش بزرگی از افغانستان تقریباً از میان برد. اما تازه‌ترین گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) نشان می‌دهد کشاورزان دوباره به خشخاش روی آورده‌اند. بر اساس تصاویر ماهواره‌ای، سطح زیر کشت خشخاش در سال ۲۰۲۶ نسبت به سال گذشته بیش از چهار برابر شده و به ۴۳ هزار و ۳۰۰ هکتار رسیده است. این رقم هنوز حدود یک‌چهارم سطح زیر کشت سال ۲۰۲۱، یعنی پیش از ممنوعیت، است. ارزش فروش تریاک نیز امسال به ۵۲۵ میلیون دلار رسیده؛ بالاترین رقم از سال ۲۰۱۸، به‌استثنای سال ۲۰۲۲ که اعلام ممنوعیت باعث جهش قیمت‌ها شد. طالبان این آمار را قبول ندارد و می‌گوید سطح واقعی زیر کشت تقریباً نصف برآورد سازمان ملل است. مقام‌های این گروه تأکید دارند که عملیات نابودی مزارع همچنان ادامه دارد. در مرکز درمانی عالم‌خیل در ولایت بلخ، طاهره همراه بنیامین، فرزند هفت‌ماهه‌اش، منتظر رسیدگی پزشکی است. کودک تب و اسهال دارد و پزشکان تشخیص داده‌اند که دچار سوءتغذیه شده است. همسر طاهره پنبه می‌کارد، اما درآمد خانواده دیگر کفاف هزینه‌های زندگی را نمی‌دهد. طاهره می‌گوید: «پزشکان می‌گویند او سوءتغذیه دارد. قبلاً زندگی خوبی داشتیم.» اطراف درمانگاه را مزارع پنبه فراگرفته‌اند. غوزه‌های سفید هنوز روی بوته‌ها مانده‌اند و منتظر برداشت‌اند. اما این محصول نتوانسته جای درآمد خشخاش را برای بسیاری از خانواده‌ها بگیرد. سلیمه محمدی، پرستار بخش تغذیه درمانگاه، می‌گوید کشاورزان زمین دارند، اما بازده محصولاتشان سال‌به‌سال کاهش می‌یابد. نهادهای سازمان ملل هشدار داده‌اند که وضعیت سوءتغذیه کودکان امسال در ۱۰ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان به سطح بحرانی رسیده و ممکن است این تعداد در سال ۲۰۲۷ به ۱۴ ولایت افزایش یابد. کاهش کمک‌های خارجی، گرانی مواد غذایی و انزوای بین‌المللی طالبان به‌دلیل محدودیت‌های اعمال‌شده علیه حقوق زنان نیز در تشدید بحران نقش داشته‌اند. با این حال، پزشکان و خانواده‌هایی که رویترز در بلخ با آنها گفت‌وگو کرده، کاهش درآمد کشاورزی را از مهم‌ترین دلایل افزایش موارد سوءتغذیه می‌دانند. در روستای بابا یوسف، خشکسالی‌های پی‌درپی آب رودخانه‌ها و کانال‌های کشاورزی را کاهش داده است. گل‌نظر، زمین‌دار ۵۶ ساله افغان، می‌گوید آب چاه‌ها چنان شور شده که به محصولات آسیب می‌رساند. به گفته کشاورزان، درآمد گندم به‌سختی هزینه تولید را پوشش می‌دهد. قیمت پنبه نیز در پی افزایش عرضه در سراسر افغانستان حدود دوسوم سقوط کرده است. گل‌نظر بخشی از این کاهش قیمت را ناشی از بسته شدن مرز پاکستان در اواخر سال گذشته می‌داند؛ اتفاقی که دسترسی کشاورزان به یکی از خریداران مهم پنبه را محدود کرد. محصولات گران‌قیمت‌تر مانند میوه و خشکبار هم جایگزین آسانی نیستند. احداث باغ چند سال زمان می‌برد و درآمد آن به آب کافی و باز بودن مسیرهای صادراتی وابسته است. در نظرسنجی سال گذشته سازمان ملل، بیش از چهار خانوار از هر پنج خانوار در بلخ و دو ولایت همجوار اعلام کردند که نتوانسته‌اند تمام یا بخشی از درآمد ازدست‌رفته ناشی از توقف کشت خشخاش را جبران کنند. بازگشت خشخاش به مزارع افغانستان می‌تواند بازار هروئین اروپا را هم تحت تأثیر قرار دهد. پیش از ممنوعیت طالبان، بخش بزرگی از تریاک افغانستان از طریق شبکه‌های قاچاق به بازارهای جهانی منتقل می‌شد. پس از سال ۲۰۲۲، ذخایر تریاک تولیدشده در سال‌های قبل برای مدتی کمبود عرضه را جبران کردند و مانع جهش شدید قیمت‌ها در اروپا شدند. اما سازمان ملل اکنون هشدار می‌دهد که این ذخایر ممکن است رو به پایان باشند؛ اتفاقی که انگیزه بازگشت کشاورزان به کشت خشخاش را افزایش می‌دهد. پدی گین، تحلیلگر ابتکار جهانی مبارزه با جرایم سازمان‌یافته فراملی در ژنو، به رویترز می‌گوید شبکه‌های قاچاق در افغانستان همچنان فعال‌اند و مسیرهای انتقال مواد مخدر به خارج نیز از بین نرفته‌اند. از نگاه او، افزایش تولید در کنار ادامه فعالیت این شبکه‌ها، چشم‌انداز نگران‌کننده‌ای برای بازار جهانی مواد مخدر ایجاد می‌کند. طالبان پیش‌تر نیز کشت خشخاش را در سال ۲۰۰۰ ممنوع کرده بود، اما آن ممنوعیت حدود یک سال بعد، با سقوط حکومت طالبان در پی حمله نیروهای تحت رهبری آمریکا، پایان یافت. ممنوعیت کنونی بسیار بیشتر دوام آورده است. طالبان کاهش کشت خشخاش را از مهم‌ترین دستاوردهای خود می‌داند و در تلاش برای کسب مشروعیت بین‌المللی نیز به آن استناد می‌کند. با این حال، امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، در نشستی در ماه جاری تأکید کرده که حمایت از معیشت جایگزین کشاورزان برای ادامه مبارزه با کشت خشخاش ضروری است. پولیک اوک سری، نماینده دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل در افغانستان، می‌گوید حمایت‌های حکومت طالبان و جامعه بین‌المللی کافی نبوده و بسیاری از کشاورزان انتخاب دیگری جز بازگشت به خشخاش ندارند. گل‌نظر، همان زمین‌دار ۵۶ ساله روستای بابا یوسف، می‌گوید اگر شرایط زندگی خانواده‌اش بهتر شود، دیگر خشخاش نخواهد کاشت. اما اگر اوضاع بدتر شود، نمی‌تواند چنین قولی بدهد. او دلیلش را در یک جمله خلاصه می‌کند: «وقتی آدم گرسنه باشد، دست به هر کاری می‌زند.» منبع: رویترز، گزارش محمد یونس یاور، سید حسیب و احمد مسیح نوری، ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۷ آبان ۱۴۰۵)، با استناد به گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد.