از وزارت نفت تا شهرداری مشهد؛ رد بدهکاران بزرگ بانکی به کجا می‌رسد؟

مطالبات غیرجاری ثبت‌شده برای ۲۰ بانک به ۵۸۴.۷ همت رسیده؛ نزدیک به ۴۰ درصد این رقم به ۱۰ بدهکار بزرگ تعلق دارد. به گزارش زومان، برای کسی که قسط وامش عقب افتاده، تقویم معنای دیگری دارد. هر روز تأخیر می‌تواند با پیامک بانک، نگرانی از جریمه یا تماس با ضامن همراه باشد. با این حال در شبکه بانکی میلیاردها تومان وام‌هایی وجود دارد که از تاریخ آن‌ها گذشته اما هنوز اقساطشان بازپرداخت نشده است. جدیدترین آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد حجم تسهیلات کلان غیر جاری ۲۰ بانک کشور تا پایان شهریور ماه امسال به ۵۸۴.۷ هزار میلیارد تومان رسیده است. حجمی که نسبت به شهریور سال قبل، ۱۴۴ درصد رشد کرده است – یعنی نزدیک به ۲.۵ برابر. تسهیلات غیر جاری یعنی وام‌هایی که از تاریخ بازپرداخت آن چند ماه گذشته ولی همچنان اقساط آن‌ها پرداخت نشده است. حجم زیاد این تسهیلات یکی از مهم‌ترین عواملی است که سلامت بانک‌ها را به خطر می‌اندازد و حتی ممکن است بانک مرکزی را مجبور به مداخله کند. بررسی آمارهای جدید نشان می‌دهد بخش چشمگیری از طلب بانک‌ها در تعداد محدودی پرونده جمع شده است؛ پرونده‌هایی که سرنوشت وصول آن‌ها می‌تواند بر توان بانک برای پرداخت وام بعدی اثر بگذارد. مانده اصل تسهیلات و بدهی غیرجاری در فهرست بررسی‌شده برای ۲۰ بانک، به ۵۸۴.۷ هزار میلیارد تومان رسیده است؛این‌ها بدهی‌هایی هستند که بازپرداختشان از برنامه عقب افتاده و در طبقات غیرجاری قرار گرفته‌اند. در مقایسه ثبت‌شده با شهریور سال قبل، این رقم حدود ۱۴۴ درصد افزایش یافته است. به زبان ساده، مانده بدهی نزدیک به دو برابر و نیم شده؛ از حدود ۲۳۹ همت به نزدیک ۵۸۵ همت رسیده است. فاصله این دو عدد، بیش از ۳۴۵ همت است. البته این فهرست تصویر کامل شبکه بانکی نیست. اطلاعات بانک‌هایی مانند ملی، سپه و صنعت و معدن در مجموعه بررسی‌شده حضور ندارد. در صدر جدول بانک توسعه صادرات با ۱۱۷.۳ همت مانده تسهیلات غیر جاری قرار دارد. اقتصاد نوین با ۱۱۳.۶ همت و تجارت با ۱۰۴.۲ همت، در فاصله‌ای نزدیک قرار دارند. در مجموع، حدود ۵۷ درصد کل رقم بررسی‌شده به همین سه بانک تعلق دارد. در یک سال گذشته مطالبات غیر معوق برخی بانک‌ها رشد شدیدی داشته است. مانده حجم تسهیلات غیر جاری اقتصاد نوین نسبت به شهریور سال قبل حدود ۷.۶ برابر شده؛ توسعه صادرات حدود ۳.۵ برابر و پاسارگاد حدود ۳.۲ برابر. جهش بانک رفاه از همه بیشتر بوده است: مانده غیر جاری آن از حدود ۳۳۶ میلیارد تومان به ۷.۳ همت رسیده، یعنی نزدیک به ۲۲ برابر شده است. در مقابل، بانک‌های گردشگری، ایران‌زمین و ملل کاهش مانده داشته‌اند. اما بزرگ‌ترین بدهکاران بانکی ایران چه شرکت‌هایی هستند؟ نام‌های آشنایی میان بدهکاران بزرگ دیده می‌شود: از پتروشیمی خلیج فارس تا شهرداری مشهد و واگن‌سازی تهران. ۱۰ نام نخست، در مجموع حدود ۲۳۲.۳ همت بدهی غیرجاری دارند؛ نزدیک به ۴۰ درصد کل بدهی شبکه بانکی. سرمایه‌گذاری اهداف با ۷۱.۲ همت بدهی به بانک‌های اقتصاد نوین و تجارت، با فاصله در صدر ابربدهکاران بانکی قرار دارد. اهداف بازوی سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی صنعت نفت است؛ مجموعه‌ای که مأموریتش درآمدزایی برای تأمین تعهدات به کارکنان و بازنشستگان این صنعت است. پس از آن، صنایع پتروشیمی خلیج فارس با ۲۸.۶ همت قرار می‌گیرد. میدکو با ۲۳.۴ همت و معدنی و صنعتی گل‌گهر با حدود ۲۳ همت، رتبه‌های بعدی را دارند. گروه قطعه‌سازی عظام با ۲۱.۲ همت، شهرداری مشهد با ۲۰.۶ همت و واگن‌سازی تهران با ۱۴.۹ همت، بخش دیگری از این فهرست‌اند. سرمایه‌گذاری تجاری شستان با ۱۲.۷ همت، مهندسی و سرویس‌های حفاری اورینتال و حفاری شمال، هرکدام با حدود ۸.۳ همت، جمع ده بدهکار نخست را کامل می‌کنند. اغلب این شرکت‌ها، به طور مستقیم یا غیر مستقیم به نهادها و ارگان‌های دولتی و حاکمیتی وابسته هستنند. برای مثال پتروشیمی خلیج فارس وابسته به وزارت نفت و رفاه است، سرمایه‌گذاری امید، متعلق به بانک سپه، از سهامداران عمده گل‌گهر است. واگن‌سازی تهران وابسته به شهرداری تهران است. سرمایه‌گذاری تجاری شستان از طریق تامین اجتماعی نیروهای مسلح به وزارت دفاع وابسته است و حفاری شمال وابسته به بنیاد مستضعفان است. با این حال این لیست نشان می‌دهد نام معتبر و فعالیت گسترده، ضامن بازپرداخت به‌ موقع وام‌های بانکی نبوده است. همچنین بررسی وابستگی‌ها نشان می‌دهد نام شرکت‌های وابسته به وزارت نفت بیشترین تکرار را در میان ۱۰ بدهکار بزرگ داشته است. به طوری که دو بدهکار بزرگ اول یعنی سرمایه‌گذاری اهداف و پتروشیمی خلیج فارس وابسته به وزارت نفت هستند و حفاری اورینتال نیز از طریق شرکت تاسیسات دریایی ایران به طور غیر مستقیم به این وزارتخانه مربوط است. روز گذشته بانک صنعت و معدن ایران نیز بابت یک بدهی قدیمی از شرکت ملی نفت ایران شکایت کرد و حساب این شرکت بسته شد. موضوعی که در کنار گزارش‌های تسهیلات غیر جاری بانک مرکزی نشان می‌دهد بدهی‌های بخش نفتی کشور به سطح قابل توجهی رسیده است که بی‌ارتباط با وضعیت جنگی امسال نیست. بعضی بدهی‌ها آن‌قدر روی میز بانک می‌مانند که تردید درباره بازگشتشان جدی می‌شود. در حساب‌های بانکی، این مطالبات عنوان مشخصی دارند: «مشکوک‌الوصول». یکی از معیارهای قرارگرفتن در این دسته، گذشت بیش از ۱۸ ماه از سررسید یا توقف پرداخت اقساط است؛ یعنی موعد پرداخت گذشته، یک سال تمام شده و شش ماه دیگر هم بانک در انتظار مانده است. در داده‌های بررسی‌شده، مجموع ستون مطالبات مشکوک‌الوصول به حدود ۳۹۷ همت می‌رسد. بیشترین رقم در این ستون برای بانک پارسیان، با حدود ۹۹ همت ثبت شده است. پس از آن، توسعه صادرات، تجارت و کشاورزی قرار دارند. در سمت بدهکاران، شهرداری مشهد با ۲۰.۶ همت در صدر فهرست بدهکاران مشکوک‌الوصول است؛ طلبی که در حساب بانک توسعه صادرات ثبت شده است. پس از آن، گل‌گهر با ۱۷.۵ همت، رستمی‌صفا با ۱۴.۷ همت، العقیلی با ۱۳.۶ همت و اورینتال با حدود ۱۱.۱ همت دیده می‌شوند. مشکوک‌الوصول بودن، حکم قطعی سوخت‌شدن پول نیست. هنوز ممکن است بدهکار تسویه کند یا بانک از محل وثیقه به طلبش برسد. اما تا آن زمان، این ارقام روی کاغذ دارایی بانک‌اند؛ پول نقدی نیستند که بتوان آن را دوباره به دست یک متقاضی وام رساند. وقتی بازپرداخت‌ها عقب می‌افتد، منابع نقدی مورد انتظار بانک به‌ موقع نمی‌رسد. بانک ممکن است ناچار به فروش دارایی یا تأمین پول از مسیرهای دیگر شود. اگر این فشار به استقراض از بانک مرکزی بینجامد، بسته به نحوه تأمین آن، می‌تواند به رشد پول و فشار تورمی کمک کند. یعنی به نوعی این بدهی‌ها از حساب همه مردم پرداخت می‌شود! به همین دلیل، سرنوشت این پرونده‌ها فقط مسئله بانک و بدهکار نیست. برای متقاضی وام، اهمیت دارد منابع بانک چه زمانی آزاد می‌شود. برای سپرده‌گذار، مهم است دارایی بانک تا چه اندازه قابل وصول است. و برای عموم مردم، اهمیت دارد هزینه تأخیرهای بزرگ در نهایت چگونه تأمین خواهد شد.