نزدیکی اسرائیل و عربستان حمله حماس را جلو انداخت؟

تمرکز نتانیاهو بر توافق با ریاض هشدارهای امنیتی را کم‌رنگ کرد و هم‌زمان حماس را برای برهم زدن این روند به حمله ۷ اکتبر سوق داد. به‌گزارش جروزالم پست، دقیقا سه سال پیش و دو هفته پیش از عملیات ۷ اکتبر، بنیامین نتانیاهو در مجمع عمومی سازمان ملل متحد حاضر شد و با لحنی امیدبخش از تحولات ناشی از توافق‌های ابراهیم سخن گفت. نخست‌وزیر اسرائیل تأکید کرد که این پیمان‌ها اعراب و یهودیان را به یکدیگر نزدیک‌تر می‌کند نتانیاهو باور داشت اسرائیل در آستانه‌ تحولی حتی چشمگیرتر قرار گرفته است. عادی‌سازی روابط با عربستان واقعا در دسترس به نظر می‌رسید. دو روز پیش از حضور نتانیاهو در سازمان ملل، محمد بن سلمان ولیعهد عربستان سعودی در مصاحبه با فاکس نیوز درباره‌ عادی‌سازی روابط با اسرائیل سخن گفته بود. تحقیقی که آتلانتیک در سال ۲۰۲۴ منتشر کرد، نشان می‌داد دولت جو بایدن در پاییز ۲۰۲۳ به توافقی گسترده نزدیک شده بود. طرح موردنظر، عادی‌سازی روابط اسرائیل و عربستان، پیمان دفاعی آمریکا و عربستان و کمک واشنگتن به برنامه‌ هسته‌ای غیرنظامی ریاض را دربر می‌گرفت. تغییر موضع عربستان درباره‌ عادی‌سازی طی چند سال شکل گرفته، اما دست‌کم از سال ۲۰۱۸ شتاب بیشتری پیدا کرده بود. محمد بن سلمان در سال ۲۰۱۸ طی گفت‌وگو با رهبران یهودی در آمریکا، رهبران فلسطینی را به از دست دادن فرصت‌های پیاپی متهم کرده بود. ولیعهد عربستان سعودی گفته بود: «رهبری فلسطین در چند دهه‌ گذشته فرصت‌های پی‌درپی را از دست داده و همه‌ پیشنهادهای صلح ارائه‌شده را رد کرده است... وقت آن رسیده که فلسطینیان پیشنهادها را بپذیرند و با حضور پای میز مذاکره موافقت کنند یا ساکت شوند و از شکایت دست بردارند.» او همچنین گفته بود مسئله‌ فلسطین در صدر اولویت‌های دولت عربستان قرار ندارد. نتانیاهو در سال ۲۰۲۰ با محمد بن سلمان در خاک عربستان دیدار کرد و چنین ملاقاتی در آن سطح عالی برای نخستین‌بار در عربستان رخ می‌داد. بن سلمان در مارس ۲۰۲۲ نیز موضع خود را در مصاحبه با آتلانتیک آشکارتر کرد و گفت: «ما اسرائیل را دشمن نمی‌دانیم؛ آن را متحدی بالقوه می‌بینیم.» چنین پیشینه‌ای نشان می‌دهد عادی‌سازی روابط تا چه اندازه پیش از ۷ اکتبر نزدیک به نظر می‌آمد و توافق با کشوری برخوردار از اهمیت عظیم سیاسی، اقتصادی و مذهبی در جهان عرب و اسلام، حتی توافق‌های ابراهیم را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌داد. مصر و امارات هشدارهایی پیرامون آمادگی‌های حماس ارسال کرده بودند و هم‌زمان، یحیی سنوار نیز به‌واسطه سفیان ابو زیده سیاستمدار فلسطینی، پیام وقوع یک زلزله را منتقل کرد. این هشدارها به دست نخست‌وزیری می‌رسید که نه‌تنها به توانایی اسرائیل در مهار تهدید حماس اطمینانی بیش‌ازحد داشت، بلکه مجذوب دستاوردی شده بود که روزبه‌روز در دسترس‌تر به نظر می‌رسید. در این میان، پیوندهای نزدیک اطلاعاتی قاهره و ابوظبی با تل‌آویو نیز نگاه‌ها را از این خطرها منحرف ساخت و بر غرور حاصل از همکاری با چند کشور محوری عرب افزود. عادی‌سازی روابط اسرائیل با عربستان برای حماس چیزی کمتر از یک تهدید راهبردی نبود. صورت‌جلسه‌ نشست رهبری حماس در روزهای ۲۶ و ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۳، کمتر از دو هفته پیش از حمله و اندکی پس از اظهارات محمد بن سلمان و نتانیاهو، نشان می‌دهد سنوار از ضرورت یک اقدام فوق‌العاده برای ایجاد تغییری راهبردی سخن گفته بود. سنوار اعتقاد داشت اهمیت عربستان می‌تواند سایر کشورهای عربی و مسلمان را به پیمودن همان مسیر سوق دهد و نظم منطقه‌ای تازه‌ای با محوریت اسرائیل بسازد. توافق احتمالی می‌توانست مسئله‌ فلسطین را از دستور کار خارج کند و به پروژه‌ مقاومت آسیب بزند. سنوار استدلال می‌کرد حماس نباید با چنین روندی کنار بیاید و لازم است رویارویی -به‌ویژه بر سر قدس و مسجدالاقصی-تشدید شود. بنابراین، حتی اگر برنامه‌ریزی برای عملیات طوفان الاقصی یا همان حمله‌ ۷ اکتبر بسیار زودتر آغاز شده و ملاحظات دیگری نیز در شکل‌گیری آن نقش داشتند، موضوع عادی‌سازی سهم عمده‌ای در تعیین زمان عملیات ایفا کرد. نمونه‌ای مشابه به ابتکار صلح عربی بازمی‌گردد که ۲۸ مارس ۲۰۰۲ در اجلاس سران عرب در بیروت اعلام شد. حماس یک روز پیش از اعلام ابتکار و هم‌زمان با مراسم شام عید پسح، حمله‌ تروریستی و ویرانگر هتل پارک در نتانیا را اجرا کرد تا روند مزبور را مختل سازد. همان الگو در عملیات نظامی سال ۲۰۲۳ نیز دیده می‌شد و حماس قصد داشت فرایند عادی‌سازی را به شکست بکشاند. در سوی اسرائیلی، گزارش‌های هشداردهنده‌ مؤسسه‌های پژوهشی و شاید نهادهای اطلاعاتی نتوانستند تهدید ناشی از عادی‌سازی برای حماس را شناسایی کنند. بسیاری از ارزیابی‌ها، شکاف داخلی جامعه‌ اسرائیل برآمده از طرح بازنگری قضایی را خطری برای امنیت ملی می‌دانستند. نمونه‌ دیگر در گزارش خلاصه‌ی هفتگی جنگ اسرائیل منتشرشده از سوی انجمن دفاع و امنیت اسرائیل دیده شد که تیتر اصلی آن در ۵ اکتبر، دو روز پیش از حمله، اعلام می‌کرد «عادی‌سازی روابط اسرائیل و عربستان نزدیک‌تر از همیشه به نظر می‌رسد.» همان گزارش تشدید تنش آغاز شده از سوی حماس در مرز غزه را نیز بررسی کرده بود، اما آن را تلاشی برای تحت فشار قرار دادن اسرائیل و قطر به‌منظور دریافت امتیازهای اقتصادی توصیف می‌کرد. نویسندگان گزارش هیچ ارتباطی میان تنش مرزی و عادی‌سازی روابط با عربستان برقرار نکردند. سه سال پس از ۷ اکتبر، بیش‌ازپیش روشن می‌شود که مسئله‌ عادی‌سازی با عربستان در مرکز محاسبات و تفکر هر دو طرف قرار داشت. سنوار و نتانیاهو هر دو اهمیت راهبردی فرایند عادی‌سازی را درک کرده بودند. یکی در پی خراب‌ کردن آن بود و دیگری هر کاری از دستش برمی‌آمد برای پیشبردش انجام داد. سنوار در ماموریت خود موفق شد، اما نتانیاهو شکست خورد؛ شکستی که دقیقا از تمایل او برای آرام نگه‌داشتن اوضاع و آماده‌سازی زمینه‌ی ابتکار عادی‌سازی سرچشمه گرفت.