پهپاد شاهد چگونه سلاح جهانی شد؟

منابع غربی می‌گویند بررسی پهپادهای توربوجت جدید شاهد از نقش محوری چین در تامین قطعات کلیدی و افزایش سرعت پرتابه‌ها پرده برداشته است. وال‌استریت‌ژورنال در گزارشی نوشت: در اوایل ماه ژوئیه فریادهای وحشتناکی در سراسر کی‌یف شنیده شد. روسیه در جریان یک حمله گسترده‌ به پایتخت اوکراین، پهپادهای کم‌هزینه‌ای را شلیک کرده بود که نیروی محرکه آن‌ها از موتورهای توربوجت تامین می‌شد. این روزنامه از پهپادهایی می‌نویسد که ادعا می‌کند شاهد است؛ همان‌ها که اکنون بیشتر شبیه موشک شده‌اند، قادر بودند با سرعتی حدود ۳۰۰ مایل بر ساعت پرواز کنند؛ یعنی تقریباً سه برابر سریع‌تر از نسخه‌های قدیمی‌تر. در این حمله که علاوه بر پهپادها، از موشک‌های بالستیک و کروز نیز استفاده شده بود، حدود ۳۰ نفر کشته شدند. این جدیدترین تحول در حوزه پهپادهای تهاجمی بود و به گفته مقام‌های اوکراینی که برخی از این پهپادها را بررسی کرده‌اند، تنها به لطف چین امکان‌پذیر شد؛ زیرا کارخانه‌های چینی موتورهای مورد نیاز آن‌ها را تأمین کرده بودند. در پرتابه‌هایی که روسیه علیه اوکراین شلیک کرده، قطعات الکترونیکی مرتبط با چندین کشور مختلف پیدا شده است. به گفته مقام‌های کنونی و پیشین آمریکا و تحلیلگران، چین به‌عنوان اصلی‌ترین رقیب راهبردی واشنگتن، مدت‌هاست یکی از کانون‌های مهم تامین قطعات پهپادهای شاهد -از جمله اجزای موتور، سرووموتورها و ژیروسکوپ‌ها- به شمار می‌رود. براساس ادعای وال‌استریت‌ژورنال به نقل از تحلیلگران، این مسئله بخشی از یک زنجیره پیچیده تامین بین‌المللی است که به کشوری مانند ایران امکان داد یکی از مؤثرترین ابداعات نظامی دوران معاصر را توسعه داده و به دیگران منتقل کند؛ ادوات پرنده ارزان‌قیمت و مرگباری که آمریکا و متحدانش را با چالش روبه‌رو ساخته و برتری نظامی ایالات متحده در خاورمیانه را تضعیف کرده‌ است. وزارت خارجه چین به درخواست رویترز برای اظهارنظر درباره این موضوع پاسخ نداد. اما این وزارتخانه پیش‌تر اعلام کرده بود صادرات قطعات «دو منظوره» را که می‌توانند هم در کاربردهای غیرنظامی و هم نظامی استفاده شوند، به‌شدت کنترل می‌کند. چین همچنین تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا را که تجارت این قطعات را هدف قرار می‌دهند، رد کرده و گفته این اقدامات ناقض قوانین بین‌المللی هستند. اما پهپادهای شاهد چه ویژگی‌هایی دارند؟ پهپاد شاهد، این سازه‌ ساخته‌ شده از فایبرگلاس، ریزتراشه و مواد منفجره، با وجود ظاهر ساده و فریبنده‌اش توان تخریبی بالایی دارد و هزینه ساخت آن تنها حدود ۲۰ هزار دلار تمام می‌شود. این جنگ‌افزار به‌خوبی روند تغییر گسترش تسلیحات را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که چرا بهره‌گیری از زنجیره‌های تامین جهانی تا این اندازه اهمیت یافته است. در گذشته، نوآوری‌های فناورانه در جنگ‌ها معمولاً از سوی قدرت‌های بزرگ شکل می‌گرفت؛ کشورهایی که پایگاه صنعتی مستقل داشتند و می‌توانستند سلاح‌های خود را در مقیاس گسترده تولید کنند. اسلحه AK-47 نمونه خوبی از این روند است: این سلاح توسط طراحان روسی توسعه یافت، از یک سلاح تهاجمی آلمانی تأثیر گرفت و سپس در کارخانه‌های عظیم اتحاد جماهیر شوروی به تولید انبوه رسید. اما در دنیای امروز، هر کشوری که ایده‌ای برای ساخت یک سلاح داشته باشد ــ حتی یک قدرت مانند ایران ــ می‌تواند برای تأمین قطعات ارزان‌ قیمت به تولیدکنندگان خارجی -به‌خصوص در چین- مراجعه کند. برای توسعه پهپادهای شاهد، ایران از طرحی استفاده کرد که پیش‌تر توسط آمریکا و آلمان غربی توسعه یافته بود. اما برای تولید واقعی این پهپادها، مجبور بود قطعات مورد نیاز را از سراسر جهان تأمین کند؛ از جمله از کشورهای غربی و همچنین چین. با این حال، به گفته مقام‌های پیشین آمریکا، برای پنهان ماندن مبدا قطعات غربی، این تجهیزات اغلب از طریق شرکت‌های صوری در چین یا هنگ‌کنگ جابه‌جا می‌شدند و به‌مرور زمان، بخش زیادی از آن‌ها با نمونه‌های ساخت چین جایگزین شدند. دولت هنگ‌کنگ اعلام کرده که تحریم‌های سازمان ملل را به‌طور جدی اجرا می‌کند، اما تحریم‌هایی را که به‌صورت یک‌جانبه توسط کشورهای مختلف اعمال می‌شوند، اجرا نمی‌کند؛ زیرا معتقد است این تحریم‌ها ناقض قوانین بین‌المللی هستند. وال استریت ژورنال در ادامه با اشاره به قدرت تخریب پهپادهای شاهد و نسخه‌های مختلف آن، تاکید کرد که پهپادهای شاهد در آغاز جنگ با ایران به تخریب یک پایگاه آمریکایی در بحرین کمک کردند و مشکلات لجستیکی نیروی دریایی آمریکا را افزایش دادند. نیروی هوایی اوکراین ادعا می‌کند که روسیه در ماه جاری هر شب پهپادهای شاهد را پرتاب کرده؛ پهپادهایی که آمریکا و متحدانش را مجبور کرده‌اند تعداد زیادی از موشک‌های پدافندی گران‌قیمت خود را مصرف کنند. چین و هند نیز مدل‌های اختصاصی خود از این پهپادها را رونمایی کرده‌اند و وزارت دفاع آمریکا ادعا می‌کند که ایران فناوری پهپادی خود را به کشورهایی همچون ونزوئلا، سوریه و اتیوپی فروخته و «سپاه آفریقا» روسیه هم از پهپادهای شاهد در مالی بهره برده است. «سپاه آفریقا» (Africa Corps) یک سازمان نظامی و شبه‌نظامی وابسته به وزارت دفاع روسیه است که به عنوان نیروی اعزامی این کشور در قاره آفریقا فعالیت می‌کند. علاوه بر این، ارتش آمریکا نیز با الگوبرداری از فناوری شاهد، پهپادی کم‌هزینه توسعه داده و آن را در تقابل با ایران به کار گرفته است. این پهپاد نتیجه چندین دهه تلاش ایران برای احیای نیروی هوایی خود است؛ نیرویی که پس از انقلاب، در پی پاکسازی‌ها، خروج پرسنل و تحریم‌های آمریکا بر قطعات هواپیماهای ساخت این کشور، دچار آسیب‌ شده بود. تحلیلگران می‌گویند مهندسان ایرانی احتمالاً از طراحی‌های غربی بهره برده‌اند. در دهه ۱۹۸۰، آمریکا و آلمان غربی برای ساخت پهپادی با هدف از بین بردن سامانه‌های راداری همکاری کردند و بعدها یک شرکت اسرائیلی نیز پهپاد مشابهی با نام هارپی ساخت. فرزین ندیمی پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک در این باره ادعا کرده: پهپادهای اولیه ایران، از جمله برخی نمونه‌هایی که در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ آزمایش شدند، برای شناسایی و پشتیبانی هوایی مورد استفاده قرار می‌گرفتند و موشک‌های ضدتانک نیز در زیر بال‌های آن‌ها نصب می‌شد. اما این پهپادها دقت بسیار پایینی داشتند. همین مسئله باعث شد مهندسان ایرانی به سمت توسعه پهپادهای تهاجمی یک‌طرفه حرکت کنند؛ پهپادهایی که حتی اگر به هدف دقیق برخورد نمی‌کردند، همچنان می‌توانستند خسارت قابل‌توجهی ایجاد کنند. براساس ادعای مقام‌های آمریکایی، نام شاهد از مرکز تحقیقات صنایع هوایی شاهد گرفته شده است؛ شرکتی ایرانی که با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارتباط دارد. طراحی موتوری با قابلیت تحمل ساعت‌ها سرعت و دمای بالا، از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی مهندسان ایرانی بود و در این میان، موتور L 550 E با طراحی آلمانی، مناسب‌ترین گزینه به شمار می‌رفت. وال‌استریت ژورنال در ادامه می‌نویسد: بر اساس گزارش افشاشده در ویکی‌لیکس در سال ۲۰۰۸، ایران این موتور را احتمالا از طریق واسطه‌هایی با اسناد جعلی برای فریب بازرسان گمرک، از شرکت لیم‌باخ فلوگ‌موتورن تهیه کرده است. در سال ۲۰۱۲، یک شرکت چینی شروع به توزیع موتورهای شرکت لیمباخ کرد و سپس در سال ۲۰۱۷ این شرکت آلمانی را به‌طور کامل خرید. این موضوع واردات موتورهای مورد نیاز ایران را آسان‌تر کرد. وزارت خزانه‌داری آمریکا بعدها شرکت وابسته چینی را به دلیل تأمین موتور برای برنامه پهپادی روسیه تحریم کرد و ایران در نهایت توانست موتور بومی خود را بر اساس مدل‌های لیمباخ توسعه دهد. اما این سبک از پهپادهای ایران و روسیه همچنین به قطعات ساخت کشورهای غربی نیز متکی بوده‌اند. براساس بررسی‌های انجام‌شده روی پهپادها توسط پژوهشگران دولتی اوکراین، این قطعات شامل میکروکنترلرهای شرکت آمریکایی تگزس اینسترومنتس و رگولاتورهای خطی شرکت سوئیسی اِس‌تی مایکروالکترونیکس بوده‌اند. با این همه، بر پایه تحقیقات وزارت خزانه‌داری آمریکا، تقریبا تمامی قطعات ساخت آمریکا و اروپا از طریق واسطه‌های چینی منتقل شده‌اند. طبق گزارش مقام‌های اوکراینی، به مرور زمان قطعات غربی از پهپادهای شاهد حذف شده‌اند؛ با این حال، توانایی تهاجمی این پهپادها پیشرفته‌تر شده است. سرهنگ الکساندر زاروبا پژوهشگر ارشد دولتی اوکراین در ماه ژوئن گفت که اکنون در پهپادهای شاهد، آنتن‌ها، مودم‌ها و سیم‌کارت‌های بیشتری پیدا می‌شود؛ تجهیزاتی که برای اصلاح مسیر پرواز با استفاده از شبکه‌های محلی به کار می‌روند و بخش عمده این قطعات از چین تأمین می‌شوند. تصاویر یکی از این پهپادها که در ماه ژوئن در اختیار خبرنگاران در کی‌یف قرار گرفت، نشان می‌داد یک موشک بزرگ ضدهوایی روی بدنه یک پهپاد شاهد نصب شده است؛ اقدامی که یادآور نصب تسلیحات ضدتانک توسط ایران روی پهپادهای اولیه خود در دهه ۱۹۸۰ است. روسیه گاهی پهپادهای شاهد را ــ که آن‌ها را گرن (Geran)می‌نامد ــ هم‌زمان با موشک‌های بالستیک پرتاب می‌کند تا سامانه‌های دفاعی را تحت فشار قرار دهد. پس از حمله دوم ژوئیه، ولودیمیر زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین مدعی استفاده روسیه از پهپادهای شاهد مجهز به موتور توربوجت شد. اما مدل‌های جدید مجهز به موتور توربوجت، سریع‌تر از پهپادهای رهگیر ساخت اوکراین حرکت می‌کنند و برای سرنگونی آن‌ها باید از جنگنده‌ها یا ذخیره محدود موشک‌های اوکراین استفاده شود. مقام‌های اوکراینی می‌گویند شرکت چینی تِلِ‌فلای که دولت اوکراین آن را سازنده موتورهای توربوجت استفاده‌شده در پهپادهای روسی معرفی کرده است، در سال ۲۰۱۰ در شهر شنژن در جنوب چین تأسیس شد. این شرکت عمدتاً تولیدکننده سخت‌افزارهای کامپیوتری و تجهیزات ارتباطی است، اما خط تولید اختصاصی موتورهای میکروتوربوجت نیز دارد؛ موتورهای کوچکی که در پهپادها استفاده می‌شوند. پس از آنکه اوکراین کشف موتورهای تِلِ‌فلای در پهپادهای روسی را علنی کرد، بخش مربوط به موتورهای توربوجت از صفحات انگلیسی‌زبان وب‌سایت این شرکت حذف شد. با این حال، این اطلاعات همچنان در صفحات چینی و زبان‌های دیگر وب‌سایت شرکت و همچنین در وب‌سایت برخی فروشندگان چینی قابل مشاهده است.