سیاه‌خروس قفقازی زیر ذره‌بین حفاظت/ ۱۹۰ قطعه در ارسباران باقی مانده است

تشکیل کمیته ملی حفاظت از سیاه‌خروس قفقازی و به‌روزرسانی برنامه عملیاتی این گونه، در حالی کلید خورده است که برآوردهای فعلی از وجود ۱۵۰ تا ۱۹۰ قطعه از این پرنده در ایران حکایت دارد؛ گونه‌ای که ارسباران جنوبی‌ترین محدوده پراکنش آن در جهان محسوب می‌شود و دشواری مشاهده و سرشماری آن، همچنان یکی از چالش‌های اصلی حفاظت از آن است. سیاه‌خروس قفقازی یکی از گونه‌های ارزشمند پرندگان ایران است که زیستگاه آن در کشور به محدوده ارسباران در آذربایجان شرقی محدود می‌شود؛ موضوعی که حفاظت از این زیستگاه را به بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌های حفاظت از این گونه تبدیل کرده است. در همین راستا، برنامه عملیاتی ملی سیاه‌خروس قفقازی که پیش‌تر تدوین شده بود، به‌روزرسانی و کمیته ملی اجرای این برنامه نیز با همکاری اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی تشکیل شده است. نسیبه‌السادات میرباقر - رئیس گروه پرندگان دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست - با اشاره به اولویت حفاظت از پرندگان در معرض تهدید می‌گوید: هدف از به‌روزرسانی برنامه عملیاتی سیاه‌خروس قفقازی، افزایش انسجام در اجرای اقدامات حفاظتی و ارتقای هم‌زمان سطح حفاظت از گونه و زیستگاه آن است. به گفته وی، بررسی وضعیت جمعیت، تعیین محدوده زیستگاهی، مطالعه رفتارشناسی و بررسی ویژگی‌های اکولوژیک سیاه‌خروس قفقازی از مهم‌ترین محورهای علمی و پژوهشی این برنامه است. کمیته ملی حفاظت از سیاه‌خروس قفقازی تنها به دستگاه‌های دولتی محدود نیست و تیم‌های تخصصی ستادی و استانی، تشکل‌های مردمی، استادان دانشگاه و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز در آن حضور دارند. اما یکی از مهم‌ترین چالش‌های حفاظت از سیاه‌خروس، دستیابی به آمار دقیق جمعیت آن است. معصومه صفایی - معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست - با اشاره به همین موضوع به ایسنا می‌گوید: برآورد فعلی نشان می‌دهد حدود ۱۵۰ تا ۱۹۰ قطعه سیاه‌خروس در ایران وجود دارد. وی با بیان اینکه پیش از انقلاب اسلامی نیز در مطالعات درک اسکات - پرنده‌شناس - جمعیت سیاه‌خروس در ایران حدود ۲۰۰ قطعه برآورد شده بود، تاکید می‌کند: در حال حاضر وضعیت این گونه در ایران بد نیست. با این حال، رسیدن به یک عدد دقیق برای جمعیت سیاه‌خروس چندان ساده نیست. به گفته صفایی، این گونه بیشتر زمان‌ها در پوشش جنگلی باقی می‌ماند و تنها در فصل زادآوری، یعنی اردیبهشت‌ماه برای جلب توجه ماده از جنگل خارج و وارد بوته‌زارها می‌شود. در همین دوره است که نرها با آوازخوانی و انجام رفتارهای نمایشی برای جلب ماده، فرصت مناسبی برای مشاهده و شمارش در اختیار کارشناسان قرار می‌دهند بنابراین بخش مهمی از پایش جمعیت این پرنده به همین بازه زمانی محدود می‌شود. صفایی با اشاره به اینکه سیاه‌خروس در ایران تنها یک زیستگاه دارد، گفت: این گونه فقط در ارسباران مشاهده می‌شود و به همین دلیل دبیرخانه کمیته فنی سیاه‌خروس در استان آذربایجان شرقی قرار دارد. ارسباران همچنین جنوبی‌ترین محدوده پراکنش سیاه‌خروس در جهان است بنابراین حفاظت از این منطقه صرفاً به معنای حفاظت از یک زیستگاه محلی نیست بلکه اهمیت آن در مقیاس جهانی نیز قابل توجه است. در برنامه جدید، علاوه بر مطالعات جمعیتی و زیستگاهی، بر نقش جوامع محلی نیز تأکید شده است. میرباقر معتقد است طراحی الگوهای استاندارد آموزشی برای جوامع هدف و تعیین شاخص‌های دقیق آموزشی برای جوامع محلی و سایر ذی‌نفعان می‌تواند روند دستیابی به اهداف برنامه حفاظتی را سرعت ببخشد. برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای جوامع محلی نیز از دیگر اقداماتی است که در این برنامه پیش‌بینی شده است؛ رویکردی که نشان می‌دهد حفاظت از سیاه‌خروس تنها با حضور محیط‌بانان و کارشناسان در زیستگاه محقق نمی‌شود و همراهی ساکنان محلی نیز بخش مهمی از معادله بقای این گونه است. قرار است پایش مستمر، به‌روزرسانی شاخص‌های برنامه عمل و طراحی مدل‌های استاندارد برای پایش و سرشماری نیز در دستور کار کمیته ملی قرار گیرد؛ اقداماتی که می‌تواند به شناخت دقیق‌تر وضعیت جمعیت سیاه‌خروس و ارزیابی روند تغییرات آن کمک کند. حالا سیاه‌خروس قفقازی، با جمعیتی که بر اساس برآوردهای فعلی کمتر از ۲۰۰ قطعه در ایران است، بار دیگر در کانون برنامه‌های حفاظتی قرار گرفته است؛ پرنده‌ای که برای دیدنش باید منتظر اردیبهشت ماند و برای حفاظت از آن، بیش از هر چیز باید زیستگاه منحصربه‌فردش در ارسباران را حفظ کرد.