از «ده‌ها هزار» تا «میلیون‌ها»؛ روایت رسانه‌های جهان از یک مراسم

صبح روز پس از مراسم، مخاطبان رسانه‌های جهان با تصویری یکسان روبه‌رو نشدند. همه درباره یک رویداد گزارش می‌دادند، اما زبان روایت یکسان نبود؛ جایی از «ده‌ها هزار» نفر سخن گفته شد، جایی دیگر از «صدها هزار» و در برخی گزارش‌ها نیز عبارت «میلیون‌ها نفر» به چشم می‌خورد. این گزارش قصد ندارد درباره درستی یا نادرستی هیچ‌یک از این برآوردها داوری کند. برآورد جمعیت در گردهمایی‌های بزرگ، حتی در بسیاری از کشورهای جهان، همواره محل اختلاف بوده است. آنچه زومان بررسی کرده، تفاوت در شیوه روایت رسانه‌های بین‌المللی از یک رویداد واحد است؛ اینکه هر رسانه چگونه از عدد استفاده کرده، به چه منبعی استناد کرده و اساساً چه تصویری از مراسم به مخاطب خود ارائه داده است. بررسی گزارش‌های منتشرشده در روز برگزاری مراسم نشان می‌دهد رسانه‌ها تنها در انتخاب عدد با یکدیگر تفاوت نداشتند؛ بلکه در شیوه روایت نیز مسیرهای متفاوتی را برگزیدند. رویترز در گزارش اصلی خود از «ده‌ها هزار» عزادار نوشت و روایت خود را بر مشاهدات میدانی، تصاویر خبری و جزئیات مراسم استوار کرد. در مقابل، اسکای‌نیوز از «صدها هزار» نفر سخن گفت و با اتکا به تصاویر زنده، بیشتر بر وسعت خیابان‌ها و ابعاد مراسم تمرکز داشت. گاردین، مراسم را در چارچوبی گسترده‌تر روایت کرد و در کنار اشاره به جمعیت، آن را در زمینه تحولات اخیر ایران و پیامدهای منطقه‌ای تحلیل کرد. الجزیره نیز با پوشش زنده و گزارش‌های تصویری، بیشتر بر فضای مراسم و روند برگزاری آن تمرکز داشت. آسوشیتدپرس برخلاف برخی رسانه‌ها، در تیتر خود عدد مشخصی برای جمعیت نیاورد. گزارش این خبرگزاری بیشتر بر توصیف مسیر مراسم، حرکت عزاداران، خودرو حامل تابوت و تصاویر خیابان‌های اطراف متمرکز بود؛ رویکردی که باعث می‌شود مخاطب بیش از آنکه با یک برآورد عددی روبه‌رو شود، مقیاس مراسم را از خلال روایت صحنه درک کند. گزارش خبری با لحن محافظه‌کار و تکیه بر مشاهدات میدانی روایت تصویری با تأکید بر وسعت مراسم قرار دادن مراسم در بستری تحلیلی و سیاسی جمعیت عظیم / میلیون‌ها پوشش زنده همراه با تمرکز بر فضای مراسم توصیف تصویری، بدون برجسته کردن عدد در تیتر روایت میدانی و تصویری گزارش از حضور گسترده و برآوردهای منتشرشده تمرکز بر روند برگزاری و زمینه خبر آنچه این جدول نشان می‌دهد، صرفاً تفاوت در اعداد نیست؛ بلکه تفاوت در شیوه خبرنویسی و انتخاب زاویه روایت است. یکی از الگوهای قابل مشاهده در این مقایسه، تفاوت میان قالب‌های رسانه‌ای است. خبرگزاری‌هایی مانند رویترز و آسوشیتدپرس معمولاً با احتیاط بیشتری از اعداد استفاده می‌کنند و تلاش دارند روایت خود را بر اطلاعاتی استوار کنند که در چارچوب استانداردهای حرفه‌ای‌شان قابل اتکاتر باشد. در مقابل، شبکه‌های تلویزیونی بیش از هر چیز با تصویر روایت می‌کنند. در چنین قالبی، مخاطب علاوه بر عدد، از طریق تصاویر هوایی، قاب دوربین و گزارش میدانی نیز برداشت خود را از مقیاس رویداد شکل می‌دهد. روزنامه‌ها نیز معمولاً عدد را در کنار تحلیل قرار می‌دهند؛ به همین دلیل، برآورد جمعیت در این رسانه‌ها اغلب تنها بخشی از روایت بزرگ‌تر است. مرور متن کامل گزارش‌ها نشان می‌دهد اختلاف روایت‌ها فقط به یک عدد محدود نمی‌شود. برخی رسانه‌ها برآورد خود را از جمعیت حاضر در همان مراسم بیان کرده‌اند. برخی دیگر به برآوردهای منتشرشده یا نقل‌قول‌های رسمی اشاره کرده‌اند و بعضی نیز اساساً ترجیح داده‌اند به‌جای ورود به برآورد عددی، با توصیف صحنه، وسعت مراسم را به مخاطب منتقل کنند. همین تفاوت باعث می‌شود مقایسه صرفِ اعداد، همیشه تصویر دقیقی از تفاوت روایت‌ها ارائه نکند. در روزنامه‌نگاری، عدد فقط یک داده آماری نیست. جایگاه آن در تیتر یا متن، واژه‌هایی که در کنار آن قرار می‌گیرند و شیوه استناد به آن، همگی بر برداشت مخاطب اثر می‌گذارند. بررسی پوشش رسانه‌های بین‌المللی از مراسم تشییع رهبری نشان می‌دهد حتی زمانی که همه رسانه‌ها درباره یک رویداد واحد گزارش می‌دهند، الزاماً روایت یکسانی شکل نمی‌گیرد. هر رسانه، متناسب با قالب فعالیت، شیوه خبرنویسی و اولویت‌های تحریریه خود، بخش متفاوتی از واقعیت را برجسته می‌کند. شاید هیچ‌گاه نتوان درباره برآورد دقیق جمعیت چنین مراسم‌هایی به اجماع رسید، اما یک نکته روشن است؛ مخاطب فقط یک عدد نمی‌خواند، بلکه روایتی را می‌خواند که آن عدد در دل آن قرار گرفته است. گاهی یک واژه، گاهی یک تصویر و گاهی تنها نحوه قرار گرفتن یک عدد در تیتر، برداشت مخاطب را تغییر می‌دهد. به همین دلیل، در روزنامه‌نگاری، عدد پایان خبر نیست؛ آغاز روایت است.