ریاض در میانه شکاف با واشنگتن به پکن نزدیک‌تر شد

به گزارش زومان فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، سفر دو روزه خود به چین را روز چهارشنبه به پایان رساند؛ سفری که در بحبوحه تنش‌های آشکار میان دونالد ترامپ و محمد بن سلمان، نشانه‌ای روشن از بازتنظیم سریع سیاست خارجی ریاض به شمار می‌آید. ال‌مانیتور در تحلیلی نوشت که عربستان هنوز در حال هضم پیامدهای امنیتی جنگ است و هم‌زمان دامنه اتکای خود را گسترش می‌دهد؛ اتکایی که بیش از پیش بر پکن به‌عنوان وزنه‌ای دیپلماتیک در برابر واشنگتن و شریکی برای تعامل با تهران تکیه دارد. این سفر دو هفته پس از امضای تفاهم‌نامه تفاهم میان آمریکا و ایران انجام شد و نشان می‌دهد ریاض در حال ارسال پیام‌های روشن درباره احتیاط در هم‌پیمانی ژئوپلیتیک میان واشنگتن و پکن است. فیصل بن فرحان روز سه‌شنبه در پکن با وانگ یی، همتای چینی خود، و همچنین هان ژنگ، معاون رئیس‌جمهور چین، دیدار کرد و محور گفت‌وگوها به‌گفته طرفین، کاهش تنش‌ها و تقویت امنیت و ثبات، در کنار همکاری‌های اقتصادی بود. در دیدار با وانگ یی، دو طرف درباره «تلاش‌ها برای کاهش تنش‌ها و تقویت امنیت و ثبات» و نیز همکاری اقتصادی، به‌ویژه در بخش‌های انرژی، صنعت، فناوری و زنجیره‌های تامین گفت‌وگو کردند. در دیدار با هان ژنگ نیز به‌نقل از خبرگزاری رسمی عربستان، دو طرف درباره تقویت روابط اقتصادی و سرمایه‌گذاری تبادل نظر کردند. این رفت‌وآمدها در سطح عالی، در زمانی انجام می‌شود که پویایی‌های امنیتی خلیج فارس به‌شدت زیر تاثیر جنگ اخیر قرار گرفته است. اهمیت این سفر فقط در مناسبات دوجانبه خلاصه نمی‌شود. عربستان در شرایطی به چین بیشتر تکیه می‌کند که پکن از یک‌سو از اهرم قابل‌توجهی بر ایران دارد و از سوی دیگر از سال ۲۰۲۳ نقش فعالی در میانجی‌گری داشته است؛ ترکیبی که به چین وزنی دیپلماتیک می‌دهد که در مقطع کنونی برای پایتخت‌های خلیج فارس اهمیت ویژه‌ای یافته است. در همین چارچوب، ریاض به‌دنبال همزیستی با یک ایران سخت‌گیرتر و جسورتر است و پکن را برای این مسیر، شریک و میانجی بالقوه می‌بیند. رابطه اقتصادی موتور اصلی این راهبرد است و چین در دهه گذشته به بزرگ‌ترین شریک تجاری عربستان تبدیل شده و حجم تجارت دوجانبه سالانه به ده‌ها میلیارد دلار رسیده است. بر اساس اعلام وزارت خارجه چین، حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۴ از ۱۰۷ میلیارد دلار فراتر رفت. چین همچنین بزرگ‌ترین خریدار منفرد نفت خام عربستان است و همین موضوع به پکن در محاسبات اقتصادی بلندمدت ریاض وزن قابل‌توجهی می‌دهد. در سال ۲۰۲۴، چین ۴۷.۹۱ میلیارد دلار نفت خام سعودی خریداری کرد. همچنین در سال ۲۰۲۵، چین به‌طور میانگین روزانه ۱.۴ میلیون بشکه نفت خام از این کشور خلیج‌فارس خرید که طبق داده‌های اداره کل گمرک چین، حدود ۱۴ درصد از کل واردات نفت خام چین در آن سال را تشکیل می‌داد. این اعداد نشان می‌دهد که پیوند انرژی میان دو کشور، فراتر از یک همکاری نمادین، به بخشی تعیین‌کننده از منطق راهبردی ریاض و پکن تبدیل شده است. در سوی دیگر، روابط عربستان و آمریکا از زمان درگیری اخیر نشانه‌هایی از فرسایش را بروز داده است. طی جنگ، ریاض بر کاهش تنش‌ها فشار وارد کرد و بنا بر گزارش‌ها، برخی درخواست‌های عملیاتی واشنگتن را نیز رد کرد. در ماه مه، نیویورک تایمز گزارش داد که ریاض استفاده آمریکا از برخی پایگاه‌ها و حریم هوایی را برای یک عملیات اسکورت پیشنهادی در تنگه هرمز نپذیرفته است. هم‌زمان، لحن شخصی میان رهبران نیز تندتر شده؛ آخرین تماس تلفنی گزارش‌شده میان محمد بن سلمان و ترامپ در ۳۰ مه بود و طعنه‌های علنی، از جمله یک شوخی رکیک از سوی ترامپ، شکنندگی این رابطه را پررنگ‌تر کرده است. ترامپ در ماه مارس نیز گفته بود محمد بن سلمان «فکر نمی‌کرد باید دستانش را ببوسد»؛ عبارتی که به‌گفته او، به دورانی اشاره داشت که عربستان ایالات متحده را ضعیف می‌دید. محمد بن سلمان، ولیعهد و نخست‌وزیر عربستان سعودی، و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در نشست سرمایه‌گذاری آمریکا و عربستان در مرکز هنرهای نمایشی جان اف. کندی در واشنگتن دی‌سی در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۵ نیز در کنار هم دیده شدند؛ تصویری که با فضای فعلی روابط دو کشور تفاوتی آشکار دارد. در کنار این افت سیاسی، عربستان در برابر فشار آمریکا برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل نیز مقاومت کرده و لحنش نسبت به دولت کنونی اسرائیل تندتر شده است. اگرچه ریاض برای «هیئت صلح» ترامپ یک میلیارد دلار تعهد کرده بود، گزارش‌های اواخر مه نشان می‌دهد که هنوز این تعهد را عملی نکرده است. عربستان از سوی دیگر، پس از فصل ۲۰۲۶، بودجه خود را از LIV Golf نیز پس گرفته و از یک توافق تامین مالی پیشنهادی با اپرای متروپولیتن هم کنار کشیده است. مجموعه این تحولات نشان می‌دهد که ریاض در حال بازنگری گسترده در اولویت‌های خود است و از ابزارهای مالی و فرهنگی نیز در جهت تنظیم مجدد روابطش با غرب استفاده می‌کند. در چنین فضایی، پکن برای عربستان بیش از یک نماد سیاسی است. فیراس مکساد، مدیر بخش خاورمیانه و شمال آفریقای گروه اوراسیا، گفت: «برای ریاض طبیعی است که اکنون با پکن مشورت کند، زیرا این پادشاهی در حال سنجش گام‌های بعدی خود درباره ایران و آرایش کلی خلیج فارس است.» مکساد همچنین تاکید کرد که چین می‌تواند در کمک به عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس برای یافتن مسیر پیش‌رو با ایران، نقشی دیپلماتیک ایفا کند. این احتمال زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که ریاض در پی متنوع‌سازی روابط سیاست خارجی و کاهش وابستگی به آمریکا است. هفته گذشته نیز خبرگزاری فرانسه گزارش داد که عربستان در حال برنامه‌ریزی برای میزبانی گفت‌وگوهای آشتی میان کشورهای خلیج فارس و ایران است. مکساد و ایان برمر در یادداشتی تازه برای فارین افرز، چین را «ذی‌نفع اصلی ژئوپلیتیک» در نظم پس از جنگ توصیف کردند. در کنار این ارزیابی، همکاری‌های اقتصادی و امنیتی ریاض و پکن نیز به‌طور پیوسته در حال تعمیق است. گزارش‌هایی که در ماه مارس منتشر شد حاکی از آن بود که عربستان و چین بر سر یک قرارداد ۵ میلیارد دلاری برای ایجاد خط تولید پهپادهای رزمی وینگ‌لانگ ۳ در جده به توافق رسیده‌اند. بر اساس این توافق گزارش‌شده، یک تاسیسات مشترک که توسط شرکت صنایع هوایی چین و سازمان کل صنایع نظامی عربستان اداره می‌شود، سالانه حدود ۴۸ پهپاد تولید خواهد کرد. با این حال، نه پکن و نه ریاض این قرارداد را به‌طور عمومی تایید نکرده‌اند. در میانه ژوئن نیز عربستان شش توافق و تفاهم‌نامه با نهادهای چینی درباره پروژه‌های توسعه و مسکن به ارزش بیش از ۵۰۶ میلیون دلار در ریاض و دمام امضا کرد؛ اقدامی که نشان می‌دهد پیوندهای دو طرف تنها به انرژی محدود نیست و به حوزه‌های زیرساختی و توسعه‌ای نیز گسترش یافته است. جمع‌بندی این تحولات نشان می‌دهد که جنگ با ایران ممکن است برای اعتبار آمریکا در منطقه، به‌ویژه در میان کشورهای خلیج فارس که مستقیما در معرض پهپادها و موشک‌های ایرانی قرار گرفتند، زخمی ماندگار برجای گذاشته باشد. به عقیده ال‌‌مانیتور همین مسئله عربستان و دیگران را واداشته تا بیشتر به معماری امنیتی خود بیندیشند و به‌دنبال شرکایی بروند که در مهار ایرانی غیرقابل‌پیش‌بینی، اهرم بیشتری ارائه دهند. با این حال، این به معنای کنار گذاشتن ایالات متحده از سوی عربستان نیست؛ بلکه درس جنگ در خلیج فارس این بوده است که وقتی امنیت منطقه در حالت دگرگونی قرار دارد، اتکا به یک قدرت واحد گزینه‌ای مطمئن نیست. نظر شما درباره چرخش عربستان به سمت چین چیست؟