اگر قطر نبود توافق نمی‌شد

گزارش تازه رویترز، جزئیات تازه‌ای از پشت پرده توافق اولیه میان ایران و آمریکا مطرح می‌کند؛ جزئیاتی که می‌گوید این توافق حاصل هفته‌ها دیپلماسی فشرده، تماس‌های شبانه و میانجی‌گری پیچیده پاکستان بوده است؛ فرآیندی که در مقاطعی تا آستانه فروپاشی کامل پیش رفت و در نهایت با مداخله قطر از بن‌بست خارج شد. بر اساس این گزارش، مذاکره‌کنندگان پاکستانی هفته‌ها میان پیش‌نویس‌های متضاد دو طرف رفت‌وآمد می‌کردند و تلاش داشتند اختلافات گسترده تهران و واشنگتن را کاهش دهند. با وجود دستیابی به توافق اولیه، دو کشور اکنون کمتر از ۶۰ روز فرصت دارند تا درباره مسائل دشواری همچون برنامه هسته‌ای ایران، مدیریت تنگه هرمز و رفع تحریم‌ها به توافقی نهایی دست پیدا کنند. چهار منبع پاکستانی آگاه از روند گفت‌وگوها به رویترز گفته‌اند حتی رسیدن به توافق موقت نیز با موانع فراوانی همراه بود. اختلافات از موضوع دریافت عوارض عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز گرفته تا وضعیت لبنان و آتش‌بس منطقه‌ای، مرتباً شکل و ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کرد. پنج منبع پاکستانی که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، تأکید کردند مذاکرات چندین بار، از جمله در آخرین شب گفت‌وگوها، در آستانه فروپاشی کامل قرار گرفت. به گفته دو تن از این منابع و یک دیپلمات مطلع، در نهایت ورود قطر به روند میانجیگری نقش مهمی در نجات توافق ایفا کرد. اختلافات گاهی آن‌قدر جزئی و حساس بود که حتی بر سر یک واژه ساعت‌ها بحث صورت می‌گرفت. یک دیپلمات آگاه می‌گوید در اواخر ماه مه، مذاکره‌کنندگان ۴۵ دقیقه درباره استفاده از واژه «و غیره» یا «از جمله» در یکی از بندهای متن مذاکره کردند. این گزارش می‌گوید که از همان دور نخست مذاکرات در اوایل آوریل، محاصره بنادر ایران در تنگه هرمز توسط آمریکا به یکی از اصلی‌ترین محورهای اختلاف تبدیل شد. در ادامه نیز اظهارات دونالد ترامپ در اواخر ماه مه مبنی بر پیوستن ایران و پاکستان به توافقنامه‌های ابراهیم و عادی‌سازی روابط با اسرائیل، روند مذاکرات را با تنش تازه‌ای روبه‌رو کرد. چهار منبع پاکستانی گفته‌اند این موضوع به شکل محسوسی فضای گفت‌وگوها را پیچیده‌تر کرد و روند دستیابی به توافق را کند ساخت. یکی از منابع پاکستانی می‌گوید نقطه عطف مذاکرات زمانی بود که در اوایل ژوئن، هم‌زمان با حضور هیئت پاکستانی در تهران، یک هیئت قطری نیز وارد پایتخت ایران شد. به گفته این منبع، دوحه توانست تضمین‌های مالی مهمی را در اختیار رهبران ایران قرار دهد؛ موضوعی که به پیشبرد مذاکرات کمک کرد. یک دیپلمات مطلع توضیح داده است که قطر در ابتدا تمایلی به ورود رسمی به روند میانجیگری نداشت، اما پس از حدود ۱۰ روز توقف مذاکرات و افزایش احتمال تشدید درگیری‌های نظامی، تصمیم گرفت نقش فعال‌تری ایفا کند. قطر تنها با این شرط وارد روند شد که آتش‌بس برقرار بماند و خود این کشور هدف حمله قرار نگیرد. پس از آن، هیئت قطری پنج سفر محرمانه به تهران انجام داد؛ سفرهایی که عمدتاً از مسیر ترکیه صورت گرفت و هدف آن رفع اختلافات موجود در پیش‌نویس‌های تهیه‌شده توسط پاکستان بود. یکی از منابع می‌گوید در ۱۹ مه، هیئت قطری پس از خروج از تهران و دریافت نشانه‌هایی مثبت از طرف ایرانی، راهی واشنگتن شد. اعضای این هیئت در آمریکا با مقام‌های ارشد دولت ترامپ دیدار کردند و هم‌زمان از داخل کاخ سفید با طرف‌های ایرانی تماس گرفته و متن توافق را ویرایش کردند. به گفته منابع مطلع، همین هماهنگی هم‌زمان میان تهران و واشنگتن نقش مهمی در نزدیک شدن دیدگاه‌های دو طرف داشت. یکی از منابع پاکستانی حاضر در مذاکرات می‌گوید آخرین شب گفت‌وگوها به خوبی نشان داد که این روند تا چه اندازه شکننده بوده است. به گفته او، حدود ساعت ۱۱ شب یکشنبه به وقت پاکستان، در حالی که مقام‌های ارشد در اقامتگاه نخست‌وزیر و اتاق بحران گرد هم آمده بودند، مذاکرات بار دیگر در آستانه شکست قرار گرفت؛ زیرا اسرائیل حمله‌ای را علیه لبنان انجام داد. این منبع می‌گوید شرایط به‌شدت متغیر و ناپایدار بود و در تمام طول شب، ژنرال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان پیام‌های دو طرف را منتقل می‌کرد. چند ساعت بعد، سرانجام توافق حاصل شد. چهار منبع پاکستانی همچنین گفته‌اند مواضع متغیر و گاه متناقض ترامپ بارها روند مذاکرات را دشوار کرد. از سوی دیگر، پاسخ‌های کند ایران به پیشنهادهای فوری نیز مانع دیگری بر سر راه توافق بود. به گفته منابع آگاه، بخشی از این تأخیرها به پراکندگی ساختار تصمیم‌گیری در ایران پس از حملات آمریکا و تضعیف بخشی از ساختار رهبری کشور بازمی‌گشت. یک منبع بین‌المللی در توصیف فضای مذاکرات گفته است: «پیام‌ها از دست‌های زیادی عبور می‌کردند و گاهی چند روز بعد پاسخ بازمی‌گشت.» با این حال، ورود نماینده‌ای از سوی آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای به اسلام‌آباد باعث شد کانال‌های ارتباطی مستقیم‌تری میان طرف‌ها ایجاد شود و روند تبادل پیام‌ها سرعت بگیرد. اگرچه ایران و آمریکا اکنون توافق موقت را امضا کرده‌اند، اما به گفته منابع دیپلماتیک، مسیر رسیدن به توافق نهایی همچنان بسیار دشوار است. یک دیپلمات آگاه هشدار داده است که هرگونه تشدید تنش میان اسرائیل و لبنان یا پاسخ احتمالی حزب‌الله می‌تواند کل روند صلح را با خطر مواجه کند. یک منبع بین‌المللی نیز در جمع‌بندی فضای مذاکرات گفته است: «فکر نمی‌کنم تاکنون در فرآیندی حضور داشته باشم که سطح اعتماد میان طرف‌ها تا این اندازه پایین بوده باشد.» نظر شما درباره نقش قطر در این توافق چیست؟