بزرگ‌ترین سوال توافق؛ اورانیوم ایران کجاست؟

روزنامه نیویورک‌تایمز در گزارشی نوشت: سرنوشت ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران که گفته می‌شود در تأسیسات زیرزمینی و احتمالاً در چندین مکان مختلف نگهداری می‌شود، یکی از بزرگ‌ترین ابهامات در هرگونه توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن به شمار می‌رود. به نوشته این روزنامه، دونالد ترامپ وعده داده است مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای شود و یکی از محورهای اصلی این هدف تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالا در ایران است؛ موادی که به گفته کارشناسان می‌تواند برای ساخت دست‌کم ۱۰ بمب هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد. بر اساس ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ایران تا ژوئن ۲۰۲۵ حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشته است. این مواد معمولاً در محفظه‌هایی تقریباً هم‌اندازه کپسول‌های غواصی نگهداری می‌شوند و می‌توان آن‌ها را به‌راحتی در چندین محل مختلف توزیع و ذخیره کرد. نیویورک‌تایمز می‌نویسد بخشی از این ذخایر احتمالاً در عمق زمین نگهداری می‌شود؛ به‌گونه‌ای که حتی بمب‌های سنگرشکن قدرتمند آمریکا نیز ممکن است قادر به نابود کردن آن نباشند. در عین حال، تلاش برای بازیابی این مواد از طریق عملیات نظامی نیز با خطرات قابل توجهی همراه است، زیرا در صورت نشت و تماس با رطوبت می‌تواند بسیار سمی شود. در چنین شرایطی دولت ترامپ تلاش کرده از طریق مسیرهای دیپلماتیک ایران را قانع کند در ازای دریافت مشوق‌ها این ذخایر را تحویل دهد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در جریان جلسه کمیته روابط خارجی سنای آمریکا گفت: به گفته رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، احتمال دارد بخش عمده اورانیوم غنی‌شده ایران در تأسیسات زیرزمینی نزدیک مجتمع هسته‌ای اصفهان نگهداری شود. این مجموعه در عمق یک کوه قرار دارد و طبق تحلیل مؤسسه یهودی امنیت ملی آمریکا در واشنگتن، ممکن است خارج از برد مؤثر بسیاری از بمب‌های سنگرشکن باشد. گزارش نیویورک‌تایمز می‌گوید در جریان جنگ ۱۲ روزه سال گذشته، آمریکا در حملات هوایی ورودی تونل‌های این سایت را به‌شدت تخریب کرد. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد پس از آن تلاش‌هایی برای پاکسازی آوار برخی ورودی‌ها انجام شده، اما ایران در اوایل سال جاری دوباره این ورودی‌ها را با خاک پوشانده است؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران احتمالاً برای تقویت حفاظت پیش از درگیری‌های اخیر انجام شده است. تصاویر همچنین از ایجاد موانع خاکی جدید در اطراف سایت و ساخت سازه‌هایی در نزدیکی ورودی‌ها حکایت دارد که ممکن است برای استقرار تجهیزات دفاعی طراحی شده باشند. برخی تصاویر ماهواره‌ای پیش از جنگ نیز ظاهراً یک کامیون باری را در نزدیکی یکی از ورودی‌های مجتمع نشان می‌دادند که محموله آن شبیه کانتینرهای حمل مواد هسته‌ای بود؛ گزارشی که نخستین بار روزنامه لوموند منتشر کرد. با این حال، برخی کارشناسان می‌گویند هنوز مشخص نیست این محموله‌ها واقعاً اورانیوم بوده‌اند یا مواد شیمیایی مورد استفاده در فرایندهای دیگر. گروسی همچنین گفته است ممکن است بخش کوچکی از اورانیوم با غنای بالا در مجتمع هسته‌ای نطنز نگهداری شده باشد. این سایت که بزرگ‌ترین مرکز غنی‌سازی ایران محسوب می‌شود، در سال ۲۰۲۵ هدف حملات هوایی آمریکا و اسرائیل قرار گرفت و آسیب‌های قابل توجهی دید. با این حال سرنوشت احتمالی اورانیوم موجود در این محل مشخص نیست. در نزدیکی نطنز نیز یک سایت زیرزمینی دیگر در کوهی موسوم به «کلنگ» قرار دارد که به گفته کارشناسان از سال ۲۰۲۰ در حال ساخت بوده است. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد ایران حتی پس از حملات سال گذشته نیز فعالیت‌های ساختمانی در این محل را ادامه داده و اخیراً یک دیوار امنیتی در اطراف آن ایجاد کرده است. نیویورک‌تایمز می‌نویسد تأسیسات زیرزمینی فردو در سال ۲۰۲۵ هدف ۱۲ بمب سنگرشکن آمریکایی قرار گرفت و به‌شدت آسیب دید. با این حال مشخص نیست آیا پیش از حمله بخشی از مواد هسته‌ای از این محل منتقل شده بود یا خیر. کارشناسان همچنین احتمال می‌دهند بخشی از اورانیوم در مکان‌هایی نگهداری شود که هنوز شناسایی نشده‌اند. در چنین حالتی، یافتن یا نابود کردن این مواد بدون همکاری ایران بسیار دشوار خواهد بود. اسکات روکر از سازمان ابتکار تهدید هسته‌ای(NTI) در واشنگتن گفته است: «اگر ایران نگران باشد که آمریکا یا اسرائیل تلاش کنند این مواد را با عملیات نظامی به دست آورند، منطقی است که آن‌ها را در مکان‌های مختلف پراکنده کند.» طبق آخرین ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ایران در مجموع بیش از ۹ تُن اورانیوم غنی‌شده در اختیار دارد؛ از جمله حدود ۱۸۴ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۲۰ درصد و بیش از ۶ هزار کیلوگرم اورانیوم با غنای حدود ۵ درصد. کارشناسان می‌گویند هرچند تبدیل این مواد به اورانیوم با غنای مناسب برای ساخت سلاح هسته‌ای زمان‌بر است، اما تا زمانی که ایران به تأسیسات فعال غنی‌سازی دسترسی داشته باشد، امکان انجام این فرایند را حفظ خواهد کرد.