چرا آمریکا به ایران حمله نمی‌کند؟

نوذر شفیعی-استاد روابط بین‌الملل: در خصوص تفاهمنامه بین ایران و آمریکا که در آستانه امضا قرار دارد، دو بحث وجود دارد؛ یکی اینکه همچنان تا قبل از امضا، من دیدم از سوی آمریکایی‌ها تلاش می‌شود تا حمله به جبهه لبنان را از این تفاهمنامه خارج کنند. درحالی که اگر پایان جنگ در همه جبهه‌ها یکی از اصول این تفاهم باشد، در این صورت ادامه جنگ در لبنان می‌تواند اساساً مانع شکل‌گیری این تفاهم شود. نکته دوم این است که اگرچه این تفاهمنامه در حال انجام شدن است و اگر واقعاً به پایان جنگ منجر شود، تفاهمنامه بسیار خوبی خواهد بود، اما به نظر من ترامپ تحت سه ملاحظه این تفاهمنامه را امضا کرده و احتمالاً در آینده بهانه‌های کافی برای نادیده گرفتن این تفاهم وجود خواهد داشت. اول اینکه بازی‌های جام جهانی قرار است در آمریکا برگزار شود و آمریکا نیاز به شرایطی آرام دارد. دوم اینکه انتخابات میان‌دوره‌ای مجلس آمریکا در پیش است و ترامپ نیازمند پیروزی در آن است و سوم اینکه مقاومت ایران مانع از یک پیروزی زودرس برای ترامپ شد. این سه عامل، ترامپ را فعلاً از ورود به یک درگیری جدید منع کرده است، ولی به نظر من از این به بعد، وقتی بحث مسائل هسته‌ای پیش بیاید، به‌خصوص موضوع غنی‌سازی و خروج اورانیوم از ایران مطرح شود، ممکن است وارد دوره‌ای از تنش‌های مجدد شویم. از نگاه من هم آمریکا و هم ایران سعی کردند در این تفاهم نامه به هم نزدیک شوند و این محصول، نتیجه لابی‌های سیاسی گسترده و زمان و انرژی فراوانی است که هم کشور تسهیل‌گر، یعنی پاکستان، انجام داده و هم بسیاری از کشورهای منطقه از طریق گفتگو با ایران و آمریکا صرف کرده‌اند. این تفاهم نامه، عصاره چیزی است که می‌توانست این دو کشور را به هم نزدیک کند. حالا اگر قرار باشد در این چارچوب دوباره تغییراتی ایجاد شود، به نظر من باعث فروپاشی آن خواهد شد. یعنی کمترین تقاضا برای تغییر در چارچوبی که بر سر آن تفاهم شده، می‌تواند به فروپاشی همان چارچوب منجر شود. دلیلش این است که ایران و آمریکا باید به این نتیجه برسند که پیامد نبود این چارچوب بسیار هزینه‌بردار خواهد بود. هزینه آن بیش از سرزنش یک فرد در کنگره آمریکا علیه ترامپ یا انتقاد فردی مانند نتانیاهو از ترامپ است. هزینه فروپاشی این چارچوب بسیار بیشتر از این سرزنش‌ها خواهد بود. یعنی آمریکا ممکن است به جایی برسد که نه دستاوردی داشته باشد و در عین حال، این سرزنش‌ها هم به شکل‌های دیگری و حتی تندتر متوجه ترامپ شود؛ به‌ویژه زمانی که آمریکا عملاً در این درگیری شکست بخورد. بنابراین، ترامپ باید عواقب و پیامدهای هرگونه تغییر در این چارچوب را مدنظر داشته باشد. هزینه شکستن این چارچوب بسیار بالاتر از هزینه‌ای است که ممکن است در کنگره آمریکا یا در اسرائیل متوجه ترامپ شود و او را متهم کنند که بیش از حد انعطاف نشان داده است. اما اینکه آیا اگر این تفاهمنامه به سرانجام نرسد، احتمال حمله مجدد وجود دارد؟ به نظر من چند عامل بازدارنده وجود دارد؛ انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکاست، جام جهانی و نگرانی کشورهای منطقه. البته عامل چهارمی هم وجود دارد و آن فشار و اصراری است که احتمالاً میانجی‌گرها مجدداً بر ترامپ وارد خواهند کرد. این‌ها عوامل بازدارنده هستند. اما در مقابل، عوامل محرک هم قوی‌اند. یکی اسرائیل است که دائماً آمریکا را به حمله تحریک می‌کند. دوم، خود ترامپ ممکن است نخواهد شکست را به‌صورت آشکار بپذیرد. همین حالا هم ترامپ در تلاش است که خود را از زیر بار یک شکست خارج کند و این مذاکرات در واقع به‌صورت تدریجی او را از فشار ناشی از یک شکست نظامی رها می‌کند و طبیعتاً خودش تمایل دارد این مسیر ادامه پیدا کند. اما اگر تفاهمنامه به هر دلیلی به نتیجه نرسد، اسرائیل می‌تواند ترامپ را به سمت جنگ تشویق کند. از سوی دیگر، تحمل شکست برای فردی مثل ترامپ یا برای کشوری ابرقدرت مانند آمریکا دشوار است. این‌ها انگیزه‌هایی هستند که ممکن است ترامپ را به سمت جنگ سوق دهند. البته جنگ هم تعریف‌های مختلفی دارد؛ اینکه آیا صرفاً در محدوده دریا خواهد بود یا در سطحی شدیدتر به بمباران زیرساخت‌های ایران منجر می‌شود، دامنه آن احتمالاً قابل پیش‌بینی نیست. اما هر شکلی از جنگ که بخواهد رخ دهد، سایه انتخابات آمریکا و سایه جام جهانی بر سر ترامپ سنگینی خواهد کرد. حتی اگر جنگی هم رخ دهد، باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که آن دو موضوعی که عرض کردم، تحت تأثیر جدی قرار نگیرند. البته در این زمینه اقتصاد جهانی هم مطرح است؛ یعنی شرایط اقتصاد جهانی دیگر کشش ادامه این درگیری‌ها را ندارد و اقتصاد جهانی هم یکی از همان عوامل بازدارنده محسوب می‌شود. در واقع، اقتصاد جهانی دیگر تحمل ادامه این سطح از تنش و درگیری را ندارد و به‌عنوان یک مانع جدی در برابر گسترش بحران عمل می‌کند.