دو اینترنت، یک جامعه؛ اینترنت پرو برای جامعه ایران چه پیامدی دارد؟

به گزارش زومان، نهم اسفند سال قبل با آغاز جنگ، اینترنت بین‌الملل هم به کما رفت؛ اتفاقی شبیه به بحران‌های قبلی که دیگر کسی را شگفت‌زده نکرد. اما این بار پس از حدود یک ماه قطعی کامل، اواسط فروردین ماه یک پدیده تازه ظهور کرد: برخی اپراتورها برای برخی مشترکین خود بازاری جدید را باز کردند؛ دسترسی به شبکه جهانی اطلاعات در ازای پرداخت مبالغی گزاف. این طرح که به بهانه دسترسی کسب‌وکارها به اینترنت آزاد و حمایت از اقتصاد دیجیتال ایجاد شد، حالا تبدیل به یک بازار سیاه گسترده شده است. بازاری که دولت هم آن را گردن نمی‌گیرد. با این حال به نظر می‌رسد ساختار اینترنت طبقاتی به طور جدی در حال تثبیت است. در این ساختار، شما اگر از اقشار اجتماعی خاصی باشید و همچنین به اندازه کافی ثروتمند باشید، خطرات امنیتی به برای شما محو می‌شوند و می‌توانید به جریان آزاد اطلاعات متصل شوید. اما اثر چنین پدیده‌ای برای آینده جامعه چیست؟ دسترسی طبقاتی به اینترنت یک اصطلاح علمی مشخص دارد: «نظریه شکاف دیجیتال». این نظریه شکلی مدرن از نابرابری بین انسان‌ها را به تصویر می‌کشد که پیش از این وجود نداشته است. طبق نظریه شکاف دیجیتال، در دنیای امروز جامعه به دو دسته تقسیم شده است: کسانی که به تکنولوژی روز دسترسی دارند و می‌دانند چطور با آن کار کنند، و کسانی که از این غافله جا مانده‌اند. این شکاف سه سطح مختلف دارد: در حالی که جهان امروز در حال بحث بر سر «سطح سوم» است – یعنی اینکه چطور می‌توان توانایی افراد برای تبدیل ابزار دیجیتال به سرمایه اقتصادی و اجتماعی را افزایش داد - طبقاتی شدن اینترنت جامعه ایران را به عقب رانده تا دوباره در «سطح اول» یعنی اصل حق برخورداری برابر از اتصال بجنگد. سرمایه یعنی منابعی که قابل انباشت و استفاده هستند. نظریه‌پردازان علوم اجتماعی انواع مختلفی از سرمایه را از سرمایه اقتصادی تا سرمایه فرهنگی و سیاسی تفکیک کرده‌‌اند. اما در سال‌های جدید شکل جدیدی از سرمایه معرفی شده است: سرمایه دیجیتال. این سرمایه مانند یک پُل عمل می‌کند که میان دنیای آنلاین و آفلاین کشیده شده و به شما اجازه می‌دهد دانش و تلاش خود را در دنیای واقعی به سود و رفاه تبدیل کنید. وقتی دولت دسترسی به اینترنت را طبقاتی می‌کند، در واقع در حال تخریب این پل برای اکثریت مردم است. در واقع، اینترنت طبقاتی در ایران به مثابه یک «ماشین تولید فقر» عمل می‌کند؛ ابزاری که رانت را در اختیار طبقه ثروتمند قرار می‌دهد و آن را به دانش، مهارت و در نهایت ثروت بیشتر تبدیل می‌کند، در حالی که طبقه متوسط و ضعیف را در یک ایزوله مهارتی حبس می‌کند. ماسیمو رانیدا پژوهشگر برجسته ارتباطات دیجیتال می‌نویسد: پیامدهای این آپارتاید دیجیتال، لرزه بر پیکره عدالت اجتماعی می‌اندازد. در این ساختار، ما با پدیده «اطلاعات نامتقارن» در ابعادی کلان مواجه هستیم. در علم اقتصاد، وضعیت اطلاعات نامتقارن به وضعیتی گفته می‌شود که یک طرف معامله به داده‌هایی دسترسی دارد که طرف دیگر از آن‌ها بی‌خبر است. این عدم توازن، بازار رقابتی را به نفع دارندگان رانت اطلاعاتی جهت می‌دهد. شبیه به همین تصویر را در مورد اینترنت طبقاتی نیز می‌توان ترسیم کرد. وقتی دستیابی به آموزش، تحلیل‌های روز، فرصت‌های سرمایه‌گذاری بین‌المللی و حتی اخبار لحظه‌ای اثرگذار بر بازار، منوط به داشتن «اینترنت ویژه» باشد، عملاً طبقه برخوردار می‌تواند بر اساس داده‌هایی تصمیم‌گیری کند که برای دیگران غیرقابل‌دسترس است. این نابرابری اطلاعاتی، ثروت را به شکلی غیرعادلانه به سمت لایه‌های بالایی هرم هدایت کرده و امکان پیش‌بینی و واکنش را از دهک‌های پایین می‌گیرد؛ وضعیتی که در نهایت به گسترش شکاف و فقر ساختاری منجر می‌شود. مطالعات زیادی تاثیر دسترسی نابرابر به ابزارهای دیجیتال از جمله اینترنت را بر نابرابری درآمد بررسی کرده‌اند. برای مثال گزارش سال ۲۰۱۶ بانک جهانی با عنوان «عواید دیجیتال» نشان می‌دهد که بدون دسترسی برابر، تکنولوژی نه تنها فقر را کم نمی‌کند، بلکه می‌تواند به اسلحه ثروتمندان تبدیل می‌شود. همچنین یک مطالعه در چین در سال ۲۰۲۳ نشان داد که هر یک واحد افزایش در شکاف دیجیتالی، شکاف درآمدی را بیش از ۱۳ درصد افزایش می‌دهد. سازمان ملل متحد، سال ۲۰۱۹ در گزارشی به بررسی شکاف دیجیتال در سطح جهان پرداخت. این گزارش تاکید می‌کند که دسترسی به اینترنت و ابزارهای دیجیتال به اندازه آب و مسکن برای زندگی مدرن حیاتی هستند و فقدان آن‌ها نابرابری‌های اجتماعی را تشدید می‌کند. در گزارش سازمان ملل صریحا تاکید شده است: با این پیش‌فرض، روشن است که دسترسی طبقاتی به اینترنت تحت طرح‌هایی مثل «اینترنت پرو» یعنی شکل‌گیری دو قطب کاملا متفاوت در یک جامعه. در این مدل، جامعه به دو دنیای موازی پرتاب می‌شود. طبقه خاص و برخوردار که اتصال را به قیمت گزاف می‌خرد، در اتمسفر جهانی تنفس می‌کند؛ مهارت و سرمایه دیجیتال خود را انباشت می‌کند و در نهایت برخوردارتر از قبل می‌شود. در مقابل، اکثریت محصور در شبکه ملی، که دچار نوعی حبس اطلاعاتی می‌شوند و قدرت رقابت آن‌ها با قشر اینترنت‌دار روز به روز کمتر می‌شود. خطر اصلی این دوقطبی‌شدن، از کار افتادن «آسانسور اجتماعی» است. در این ساختار، جایگاه اولیه فرد در هرم جامعه است که تعیین می‌کند او در آینده چه وضعیتی دارد.