بازار کار ایران پس از جنگ؛ یک میلیون نفر تعدیل شدند

خروج بیش از یک میلیون نفر از فهرست بیمه تامین اجتماعی، از انتقال گسترده نیروی کار به مشاغل غیررسمی و تشدید ناامنی شغلی پس از جنگ حکایت دارد. به گزارش زومان، از اسفند ۱۴۰۴ تا پایان مرداد ۱۴۰۵، حدود یک میلیون و ۱۵۰ هزار نفر از شمار بیمه‌شدگان اجباری کشور کم شده‌اند. این آمار رسمی را معاون وزیر رفاه اعلام کرده است. موج بیکاری پس از جنگ برای دیده شدن نیاز به عدد و رقم نداشت. بسیاری از ما در اطرافمان حداقل یک نفر را می‌شناختیم که شغل خود را از دست داده باشد. بازار کار ایران در جنگ ۱۲ روزه اولین ضربه را خورد. به تدریج در حال بازسازی بود که ضربه دوم یعنی دی ماه و قطعی اینترنت از راه رسید. آغاز جنگ ۴۰ روزه ضربه آخر را وارد کرد. حالا آمارهای رسمی می‌گوید تعداد بیمه‌شدگان هنوز بیش از یک میلیون نفر کمتر از قبل است. اما این یک میلیون نفر به چه سرنوشتی دچار شده‌اند؟ آمارها می‌گوید بسیاری از آن‌ها پس از بیکار شدن، به مشاغل غیر رسمی پناه برده‌اند. در پایان سال ۱۴۰۴، حدود ۱۰ میلیون و ۹۲۳ هزار نفر تحت پوشش بیمه اجباری سازمان تأمین اجتماعی بودند. این افراد کسانی هستند که معمولاً در بنگاه‌ها و کارگاه‌های اقتصادی کار می‌کنند و کارفرمایانشان برای آن‌ها حق بیمه می‌پردازند. اما چند ماه بعد، جنگ این فهرست را به شدت کوچک‌ کرد. معاون وزیر کار اعلام کرده است که از اسفند ۱۴۰۴ تا پایان مرداد ۱۴۰۵، حدود یک میلیون و ۱۵۰ هزار نفر از شمار بیمه‌شدگان اجباری کم شده‌اند. اگر آمار پایان سال را مبنا قرار دهیم، شمار بیمه‌شدگان در پایان مرداد به حدود ۹ میلیون و ۷۷۰ هزار نفر می‌رسد. به این ترتیب، تعداد بیمه‌شدگان اجباری در فاصله آغاز جنگ ۴۰ روزه تا نیمه تابستان ۱۴۰۵ - بیش از ۱۰ درصد کاهش یافته است - یعنی از هر ۱۰ نفری که در سال ۱۴۰۴ بیمه بود، اکنون حدود یک نفر دیگر بیمه ندارد. این میزان کاهش می‌دهد که بخش مهمی از نیروی کار از پوشش بیمه‌ای خارج شده است؛ پوششی که در کنار درآمد، یکی از تکیه‌گاه‌های شاغلان در برابر بیماری، بازنشستگی و دیگر مخاطرات زندگی است. بازار کار ایران پیش از جنگ نیز وضعیت شکننده‌ای داشت. اقتصاد مدت‌ها با رشد ضعیف و رکود دست‌وپنجه نرم می‌کرد و نرخ مشارکت اقتصادی پایین بود. در چنین شرایطی، جنگ به بازاری ضربه زد که از قبل هم برای ایجاد شغل‌های تازه با دشواری روبه‌رو بود. نرخ بیکاری از ۷.۵ درصد در سال ۱۴۰۴ به ۹.۱ درصد در بهار ۱۴۰۵ رسید. افزایش نرخ بیکاری در کنار کاهش تعداد بیمه‌شدگان اجباری نشانه دیگری از فشار در بازار است. یک بنگاه ممکن است نیروی کارش را تعدیل کند، بنگاهی دیگر فعالیتش را کاهش دهد و کارفرمایی هم برای پایین آوردن هزینه‌ها، همکاری رسمی با کارکنانش را کنار بگذارد. همه این اتفاق‌ها می‌توانند درآمد و امنیت شغلی خانوارها را تضعیف کنند. برخی کارشناسان می‌گویند یکی از آثار مهم تشدید موج بیکاری در کشور،‌ افزایش فقر است که در نهایت جمعیت ناراضی را بیشتر می‌کند و به احتمال بی‌ثباتی در کشور دامن می‌زند. البته کاهش تعداد بیمه‌شدگان لزوماً به معنای بیکاری همه آن‌ها نیست. بخشی از افراد ممکن است برای تأمین هزینه‌های زندگی به مشاغل غیررسمی روی آورده باشند؛ کارهایی که درآمد دارند، اما معمولاً از ثبات کمتری برخوردارند. درباره سرنوشت این افراد، برآوردهایی مطرح شده که از انتقال بخشی از آن‌ها به مشاغل غیررسمی حکایت دارد. طبق برخی برآوردها،‌ دو سوم خارج‌شدگان از بازار کار رسمی وارد مشاغل بی‌کیفیت - یعنی مشاغل پاره‌وقت و بدون بیمه - شده‌اند. تفاوت میان شغل رسمی و کار بی‌ثبات، فقط در داشتن یا نداشتن بیمه نیست. کسی که بدون قرارداد مشخص کار می‌کند، ممکن است با یک بیماری، چند روز تعطیلی اجباری یا کاهش سفارش‌ها، بخش مهمی از درآمدش را از دست بدهد. معاون وزیر کار هشدار داده است که در صورت تداوم رشد اقتصادی منفی، شمار مشاغل ازدست‌رفته تا پایان سال می‌تواند به یک میلیون و ۲۰۰ هزار تا یک میلیون و ۴۰۰ هزار شغل برسد. این رقم نشان می‌دهد تا زمانی که اقتصاد در وضعیت تعلیق به سر می‌برد، وضعیت بازار کار هم حل نخواهد شد. کاهش بیش از یک میلیون نفری شمار بیمه‌شدگان اجباری، به‌تنهایی اندازه بیکاری ناشی از جنگ را مشخص نمی‌کند؛ اما نشانه‌ای جدی از عقب‌نشینی اشتغال رسمی است. بخشی از شاغلان ممکن است بیکار شده باشند و بخشی دیگر به کارهای بی‌ثبات پناه برده باشند. مسئله این است که چند خانواده دیگر نمی‌توانند با اطمینان روی درآمد و امنیت شغلی خود حساب کنند.