شناسایی بقایای دیوار‌های خشتی در کاوش باستان‌شناختی بافت کهن بیرجند

در کاوش باستان‌شناختی بافت کهن بیرجند بقایای دیوار‌هایی با مصالح خشت و ملات گل شناسایی شد که مهم‌ترین یافته معماری این فصل، شناسایی بقایای دیواری خشتی با پهنای تقریبی ۱.۳۰ متر و طول نمایان نزدیک به ۶.۴۰ متر است. ، کاوش باستان‌شناختی در بافت کهن شهر بیرجند به سرپرستی محمد فرجامی، با مجوز پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری در قالب کاوش آموزشی، با مشارکت دانشجویان گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند و با همکاری اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی در حال انجام است. به گفته محمد فرجامی کاوش‌های آموزشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند در سال‌های گذشته عمدتاً در دو محوطه قلعه کَهنِک و تپه گبری مود، واقع در شهرستان سربیشه انجام می‌شد؛ با این‌حال، از سال جاری، با هدف بررسی لایه‌نگاری باستان‌شناختی، شناخت توالی استقرار و بازشناسی روند شکل‌گیری و تحول بافت کهن شهر بیرجند، محدوده تاریخی این شهر نیز در برنامه کاوش‌های آموزشی قرار گرفته است. سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند با بیان اینکه در این چارچوب، ارگ بهارستان، به‌عنوان نخستین محدوده مورد بررسی انتخاب شده است، افزود: این بنا در بخش شرقی بافت کهن بیرجند و در مجاورت مدرسه تاریخی شوکتیه، در محله سرده واقع شده است که متشکل از بخش‌هایی با ویژگی‌های ساختمانی متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، از صفوی تا قاجار، است. فرجامی افزود: در فصل جاری کاوش، به‌منظور بررسی لایه‌های فرهنگی و شناسایی شواهد معماری مدفون در محوطه ارگ بهارستان، ترانشه‌ای به ابعاد ۵ × ۵ متر در فضای حیاط مجموعه ایجاد شد. کاوش باستان‌شناسی در این ترانشه به شناسایی بقایای دیوار‌هایی با مصالح خشت و ملات گل منجر شده است. وی گفت: نتایج اولیه کاوش، وجود دست‌کم یک فاز معماری را در محدوده بررسی‌شده نشان می‌دهد که مهم‌ترین یافته معماری این فصل، شناسایی بقایای دیواری خشتی با پهنای تقریبی ۱.۳۰ متر و طول نمایان نزدیک به ۶.۴۰ متر است. سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند گفت: ابعاد قابل‌توجه این دیوار می‌تواند بیانگر تعلق آن به سازه‌ای با مقیاس نسبتاً بزرگ باشد؛ بااین‌حال، تعیین کارکرد دقیق سازه و بازسازی نقشه معماری آن، مستلزم گسترش محدوده کاوش و شناسایی ارتباط این دیوار با سایر عناصر معماری است. فرجامی با اشاره به اینکه شناخت دقیق‌تر شیوه آماده‌سازی بستر، نحوه انتقال بار و ویژگی‌های فنی ساخت دیوار، به بررسی بیشتر مقاطع و لایه‌های زیرین آن نیاز دارد گفت: مجموعه شواهد معماری و یافته‌های باستان‌شناختی به‌دست‌آمده، احتمال تعلق این بقایا به اواخر دوره تیموری و اوایل صفوی را مطرح می‌کند؛ فرضیه‌ای که بررسی و ارزیابی نهایی آن به تحلیل دقیق‌تر یافته‌ها، روابط لایه‌نگاری و مقایسه با نمونه‌های هم‌دوره نیاز دارد. وی افزود: بخش عمده یافته‌های فرهنگی به‌دست‌آمده از فصل نخست کاوش در محدوده ارگ بهارستان را قطعات سفالین تشکیل می‌دهند که بر اساس ارزیابی اولیه، از سده هشتم هجری قمری تا دوره قاجار، تعلق دارند. در میان سفالینه‌های شناسایی‌شده، قطعاتی از ظروف کاسه‌ای دارای پوشش لعابی آبی و تزئینات نقاشی‌شده با رنگ مشکی (قلم مشکی)، سفالینه‌های آبی‌وسفید و نیز برخی قطعات مرتبط با فرایند تولید سفال مشاهده شده است. همچنین بقایای جوش کوره و قطعات استخوان حیوانی نیز از دیگر یافته‌های این فصل به شمار می‌روند. فرجامی گفت: وجود قطعات مرتبط با فرایند تولید سفال، از جمله جوش کوره، از نظر بررسی فعالیت‌های مرتبط با تولید یا پخت سفال در محدوده مورد مطالعه اهمیت دارد؛ بااین‌حال، تعیین ماهیت و مقیاس این فعالیت‌ها مستلزم بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های فنی قطعات، پراکندگی مکانی یافته‌ها و ارتباط آنها با شواهد معماری است. سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند گفت: نتایج حاصل از این برنامه می‌تواند در شناخت پیشینه تاریخی و تحولات فضایی بافت کهن بیرجند و تدوین برنامه‌های علمی حفاظت و معرفی این مجموعه تاریخی مؤثر باشد. ارگ بهارستان در ۱۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.