از پاکستان تا عراق؛ هزینه سنگین قطع تجارت با ایران | محاصره زمینی ایران شکست خورد؟

ادعای اخیر اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، درباره همکاری واشنگتن با کشورهای همسایه ایران، از جمله پاکستان و ترکیه، برای محدود کردن مسیرهای زمینی تجارت با تهران، نشانه‌ای از تلاش آمریکا برای گسترش دامنه فشارهای اقتصادی علیه ایران است. به گزارش ، با این حال، وابستگی متقابل اقتصادی میان ایران و کشورهای پیرامونی نشان می‌دهد که اجرای چنین سیاستی با موانع جدی روبه‌روست و ممکن است هزینه‌های قابل توجهی را نیز به اقتصاد همسایگان تحمیل کند. تجربه تحولات مرزی در شرق و غرب ایران نشان می‌دهد که تجارت منطقه‌ای صرفا ابزاری برای اعمال فشار سیاسی نیست؛ بلکه شبکه‌ای از منافع اقتصادی، اشتغال، تأمین انرژی و مبادلات کالایی را در بر می‌گیرد که مختل کردن آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران داشته باشد. یکی از نمونه‌های قابل توجه، بسته شدن موقت گذرگاه‌های مرزی گبد ـ ریمدان و تفتان در مرز ایران و پاکستان است؛ اقدامی که بنا بر گزارش‌های مطرح‌شده، انتقال برخی کالاها و محموله‌های انرژی را مختل کرد و فشارهایی را بر بازار پاکستان به همراه داشت. بیشتر بخوانید: توقف یا محدود شدن واردات گاز مایع نفتی (LPG) از ایران، در شرایطی که بخشی از نیاز بازار پاکستان از مسیرهای وارداتی منطقه تأمین می‌شود، می‌تواند بر قیمت و دسترسی مصرف‌کنندگان به این سوخت اثر بگذارد. هم‌زمان، توقف کامیون‌های حامل محصولات فسادپذیر و تأخیر در صادرات، زیان‌هایی را متوجه بازرگانان و تولیدکنندگان می‌کند. این تجربه نشان می‌دهد که محدودیت‌های مرزی، حتی اگر با اهداف امنیتی یا سیاسی اعمال شوند، ممکن است به‌سرعت به مسئله‌ای اقتصادی و اجتماعی در کشور اعمال‌کننده محدودیت تبدیل شوند. با این حال، برای ارزیابی دقیق میزان اثرگذاری این رویداد، باید سهم واردات ایران در بازار انرژی پاکستان و عوامل دیگر مؤثر بر قیمت‌ها نیز بررسی شود. در غرب ایران نیز روابط اقتصادی تهران و بغداد، محدودیت‌های مشابه را پیچیده می‌کند. هشدار منتسب به علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، درباره پیامدهای اقتصادی بستن مرزهای این کشور با ایران، بازتاب‌دهنده اهمیت تجارت دوجانبه برای هر دو طرف است. ایران و عراق در حوزه‌هایی مانند انرژی، مواد غذایی، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی روابط تجاری گسترده‌ای دارند. محدود شدن این مبادلات می‌تواند دسترسی بخشی از مصرف‌کنندگان و بنگاه‌های عراقی به کالاهای ایرانی را دشوارتر کند و هم‌زمان، درآمد صادرکنندگان ایرانی را کاهش دهد. بنابراین، تصمیم به قطع یا محدودسازی تجارت، تنها به زیان طرف مقابل تمام نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند زنجیره‌ای از هزینه‌ها را در بازار داخلی کشور محدودکننده ایجاد کند. پیامدهای محدودیت‌های تجاری به توقف فروش و کاهش درآمدهای کوتاه‌مدت محدود نیست. از دست رفتن مشتریان، تضعیف شبکه‌های توزیع و جایگزین شدن تأمین‌کنندگان دیگر می‌تواند بازگشت به بازارهای قبلی را دشوار و پرهزینه کند. در تجارت منطقه‌ای، حفظ اعتماد و استمرار عرضه، به‌اندازه قیمت و کیفیت اهمیت دارد. روزنامه خراسان در این باره می‌نویسد، از سوی دیگر، محدود شدن تعداد مسیرهای تجاری ممکن است قدرت چانه‌زنی واسطه‌ها و شرکای باقی‌مانده را افزایش دهد. در چنین شرایطی، هزینه حمل‌ونقل، خدمات تجاری و انتقال پول می‌تواند بیشتر شود و وابستگی به چند مسیر محدود، آسیب‌پذیری اقتصاد را افزایش دهد. با وجود این موانع، وابستگی متقابل به معنای مصونیت ایران از فشار اقتصادی نیست. محدودیت‌های هماهنگ در مرزها، سخت‌گیری‌های گمرکی و اختلال در شبکه‌های حمل‌ونقل می‌توانند هزینه تجارت خارجی ایران را افزایش دهند و به کاهش صادرات منجر شوند. ازاین‌رو، اتکا به روابط اقتصادی با همسایگان باید با سیاستی فعال برای تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی، مسیرهای ترانزیتی و کانال‌های پرداخت همراه باشد. هرچه تجارت یک کشور به تعداد محدودی از گذرگاه‌ها وابسته‌تر باشد، امکان اعمال فشار بر آن بیشتر خواهد شد. در نهایت، تجربه تجارت منطقه‌ای نشان می‌دهد که محاصره زمینی ایران، حتی در صورت افزایش فشارهای سیاسی، پروژه‌ای ساده و کم‌هزینه نیست. با این حال، میزان موفقیت ایران در مقابله با چنین فشارهایی به توانایی آن در حفظ شرکای تجاری، کاهش هزینه مبادلات و گسترش مسیرهای جایگزین بستگی دارد؛ عواملی که می‌توانند تاب‌آوری اقتصادی کشور را در برابر محدودیت‌های خارجی تقویت کنند.