باران بیشتر بارید، آب سدها کمتر شد!

با وجود رشد ۸۰ درصدی بارش در پاییز ۱۴۰۴، حجم آب سدهای کشور ۲۲ درصد افت کرد و به ۳۴ درصد ظرفیت اسمی مخازن رسید. بارندگی در پاییز ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۸۰ درصد افزایش یافت، اما آب ذخیره‌شده در سدهای ایران نه‌تنها بیشتر نشد، بلکه ۲۲ درصد کاهش پیدا کرد. گزارش تسنیم از مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که در پایان پاییز، تنها یک‌سوم ظرفیت سدهای کشور پر بود و ذخایر برخی سدهای تهران و البرز تا ۸۸ درصد کاهش یافته بود. افزایش بارندگی همیشه به معنای پایان کم‌آبی نیست. پاییز سال گذشته نمونه روشنی از همین واقعیت بود؛ فصلی که در آن باران بیشتر از سال قبل بارید، اما سدهای کشور همچنان با کمبود شدید آب روبه‌رو بودند. حجم آب ذخیره‌شده در سدهای ایران در پایان پاییز ۱۴۰۴ به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب رسید؛ رقمی معادل تنها ۳۴ درصد ظرفیت مخازن کشور. به بیان ساده، از هر سه واحد ظرفیت سدهای ایران، تقریباً دو واحد خالی بود. حجم ذخایر نیز نسبت به پایان پاییز سال قبل ۲۲ درصد کاهش داشت. وضعیت در سدهای تأمین‌کننده آب تهران و البرز نگران‌کننده‌تر بود. براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، ذخایر سدهای این منطقه نسبت به مدت مشابه سال قبل بین ۳۱ تا ۸۸ درصد کاهش یافته بود. در برخی مخازن، از جمله سد کرج، وضعیت به جایی رسیده بود که عملاً آب قابل‌استفاده‌ای برای برداشت وجود نداشت و خروجی سد به جریان طبیعی پایه رودخانه محدود شده بود. اهمیت این کاهش زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم سدهای این منطقه از منابع اصلی تأمین آب شرب تهران و شهرهای اطراف هستند. مشهد نیز وضعیت مشابهی داشت. ذخیره سد دوستی در خراسان رضوی بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته بود؛ افتی که خطر تشدید مشکلات تأمین آب شرب این شهر را افزایش می‌داد. در استان گلستان نیز گزارش از خارج‌شدن مخازن سدها از دسترس حکایت دارد. کاهش ذخایر تنها به نیمه شمالی کشور محدود نبود. در زنجیره سدهای کارون، حجم آب ذخیره‌شده ۱۵ درصد کمتر از سال قبل بود و سد مارون نیز بیش از نیمی از ذخایر خود را از دست داده بود. در برخی استان‌های غربی هم کاهش ذخایر سدها به حدود ۲۰ درصد رسید. در مقابل، سدهای هرمزگان از معدود مخازنی بودند که وضعیت بهتری نسبت به پاییز سال قبل داشتند. شاید عجیب‌ترین بخش گزارش این باشد که پاییز ۱۴۰۴ از نظر میزان بارندگی، بهتر از پاییز سال قبل بود. میانگین بارش کشور به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید که نسبت به پاییز ۱۴۰۳ حدود ۸۰ درصد افزایش داشت. بااین‌حال، این بهبود در همه کشور اتفاق نیفتاده بود. بخش بزرگی از افزایش بارش به بارندگی‌های قابل‌توجه در هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی مربوط می‌شد. در مقابل، ۲۴ استان کشور همچنان بارندگی کمتری از میانگین بلندمدت خود دریافت کردند. در برخی مناطق، از جمله دامنه‌های جنوبی البرز و استان‌های خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه، میزان بارندگی حتی به نصف مقدار معمول هم نرسید. زمان بارش‌ها نیز اهمیت داشت. بخش عمده بارندگی پاییز در نیمه دوم آذر اتفاق افتاد؛ درحالی‌که ماه‌های ابتدایی فصل تقریباً خشک سپری شده بودند. از طرف دیگر، پاییز سال گذشته یکی از گرم‌ترین پاییزهای ایران بود. میانگین دمای کشور به ۱۶ درجه رسید؛ یعنی ۱.۲ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت. براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم ایران در نیم‌قرن اخیر بود. این شرایط در کنار خشکسالی انباشته‌شده سال‌های گذشته و مصرف آب، باعث شد افزایش بارندگی نتواند کاهش ذخایر سدها را جبران کند. مشکل آب ایران فقط به سدها محدود نمی‌شود. بخش دیگری از گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی کشور تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به دست‌کم ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده بود. این رقم به زبان ساده یعنی طی سال‌های گذشته، برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی بسیار بیشتر از میزان جبران و تغذیه آن‌ها بوده و کسری بزرگی در این منابع انباشته شده است. اهمیت ماجرا در این است که وقتی آب سدها کاهش پیدا می‌کند، فشار برای تأمین نیازهای شرب، کشاورزی و صنعت می‌تواند به منابع زیرزمینی منتقل شود؛ منابعی که خود با کسری سنگینی روبه‌رو هستند.