صعود دلار برنامه ترامپ را به هم ریخت!

صعود دلار به بالاترین سطح ۱۸ ماهه در تضاد با برنامه‌های اقتصادی ترامپ قرار گرفته که برای رونق تولید و صادرات خواهان پولی ضعیف‌تر است. در حالی که تنها چند هفته تا انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا باقی مانده، جهش ارزش دلار یکی از تناقض‌های اساسی در برنامه اقتصادی دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا را آشکار کرده است: بازار ارز دقیقاً در مسیری حرکت می‌کند که برخلاف خواسته‌های دولت اوست. عملکرد اقتصادی ترامپ در دو سال نخست دوره دوم ریاست‌جمهوری‌اش به‌شدت زیر ذره‌بین قرار گرفته است. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند میزان رضایت رأی‌دهندگان از نحوه مدیریت اقتصاد توسط او به‌ندرت تا این اندازه پایین بوده است. همین موضوع تا حد زیادی توضیح می‌دهد که چرا بازارهای پیش‌بینی و شرط‌بندی سیاسی از احتمال از دست رفتن کنترل مجلس نمایندگان و شاید حتی مجلس سنا توسط حزب جمهوری‌خواه در انتخابات سوم نوامبر حکایت دارند. بااین‌حال، اگر این ضرب‌المثل معروف بازارهای مالی درست باشد که ارزش پول یک کشور بازتابی از میزان اعتماد جهانیان به اقتصاد آن است، ترامپ باید با اعتمادبه‌نفسی بالا به استقبال انتخابات پیش رو برود. دلار آمریکا به‌طور پیوسته در حال تقویت بوده و اخیراً در برابر ارزهای معتبر جهان به بالاترین سطح خود در ۱۸ ماه گذشته رسیده است. اما نرخ ارز قوی و روبه‌رشد، آخرین چیزی است که ترامپ می‌خواهد. سیاست‌های اقتصادی و تجاری دولت او با هدف احیای تولید صنعتی آمریکا، بازگرداندن قدرت صادرات این کشور و کاهش کسری تجاری طراحی شده‌اند. تقویت دلار به تحقق هیچ‌یک از این اهداف کمکی نمی‌کند. با توجه به اینکه کسری تجاری آمریکا برخلاف برنامه‌های دولت این کشور کاهش پیدا نکرده است، انتظار می‌رفت ارزش دلار با فشار روبه‌رو شود. واردات آمریکا به‌شدت افزایش یافته و به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده است. بخش عمده این افزایش ناشی از خرید گسترده تراشه‌ها، تجهیزات و کالاهای موردنیاز شرکت‌های آمریکایی برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی است. در نتیجه، کسری تجاری آمریکا در حال افزایش است. این کسری در اوایل سال جاری معادل ۲٫۷ درصد تولید ناخالص داخلی آمریکا بود؛ رقمی که یکی از پایین‌ترین سطوح ثبت‌شده در قرن حاضر محسوب می‌شود. اما به گفته دین ماکی از صندوق پوشش ریسک Point72، این نسبت ممکن است سال آینده به ۴ درصد تولید ناخالص داخلی برسد. با وجود این شرایط، دلار تضعیف نشده است. البته در نخستین سال بازگشت ترامپ به کاخ سفید، ارزش دلار کاهش یافت. در آن زمان، نگرانی درباره «کاهش ارزش دلار» و شکل‌گیری ذهنیت «فروش دارایی‌های آمریکایی» در میان سرمایه‌گذاران خارجی، تحت تأثیر سیاست‌های تعرفه‌ای ترامپ، به افت ارزش پول آمریکا منجر شده بود. اما از آن زمان، این روند کاملاً معکوس شده است. زیرا نرخ ارز مفهومی نسبی است و دلار آمریکا در شرایط کنونی شبیه همان تعبیر معروف «تمیزترین پیراهن در میان پیراهن‌های کثیف» به نظر می‌رسد؛ یعنی با وجود مشکلات فراوان، همچنان در مقایسه با گزینه‌های دیگر وضعیت بهتری دارد. آمریکا با نگرانی‌های جدی درباره بدهی و کسری بودجه روبه‌روست، اما سایر کشورهای توسعه‌یافته نیز با مشکلات مشابهی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ به‌ویژه فرانسه. سرمایه‌گذاران نگران‌اند که پاریس حاضر نباشد اقدامات سیاسی دشوار و نامحبوب لازم برای مهار بودجه خود را انجام دهد. همین نگرانی‌ها فشار شدیدی بر ارزش یورو وارد کرده است. به همین ترتیب، نگرانی از اینکه افزایش نرخ بهره، بازپرداخت و تأمین هزینه بدهی عظیم ژاپن را تقریباً غیرممکن کند، باعث شده ارزش ین در نزدیکی پایین‌ترین سطوح تاریخی اخیر خود باقی بماند. خلاصه اینکه دلار تا حدی به این دلیل «برنده» شده که ارزهای رقیب وضعیت نامناسب‌تری دارند و تا حدی نیز از هجوم سرمایه‌های جهانی برای بهره‌برداری از رؤیای هوش مصنوعی آمریکا سود برده است. اما این چیزی نیست که کاخ سفید در نظر داشت. ترامپ و اسکات بسنت وزیر خزانه‌داری آمریکا آشکارا خواهان دلار ضعیف‌تر هستند؛ حتی اگر سیاست نیمه‌رسمی «دلار قوی» که دهه‌ها در کاخ سفید دنبال شده، بیان صریح چنین خواسته‌ای را برای آن‌ها دشوار کند. ریشه این سیاست به دهه ۱۹۹۰ و دوران رابرت روبین وزیر خزانه‌داری وقت آمریکا بازمی‌گردد. دیدگاه دولت ترامپ درباره ارزش پول آمریکا تقریباً دو سال پیش در گزارشی با عنوان «راهنمای بازسازی نظام تجارت جهانی» مطرح شده بود؛ مقاله‌ای نوشته استیون میران که در آن زمان استراتژیست ارشد صندوق پوشش ریسک Hudson Bay Capital Management بود. میران بعدها در دولت ترامپ به ریاست شورای مشاوران اقتصادی کاخ سفید رسید و سپس برای مدتی کوتاه، با انتصاب ترامپ، به عضویت هیئت حکام فدرال رزرو درآمد. این طرح به «توافق مارالاگو» معروف شده است؛ نامی که به «توافق پلازا» در سال ۱۹۸۵ اشاره دارد. در توافق پلازا، قدرت‌های بزرگ اقتصادی جهان توافق کردند ارزش دلار را کاهش دهند. میران با تکرار دیدگاهی که ترامپ دهه‌ها از آن دفاع کرده، نوشته است: استدلال او بی‌پایه نیست. در زمان مراسم تحلیف ترامپ در ژانویه سال گذشته، نرخ واقعی مؤثر دلار در برابر مجموعه گسترده‌ای از ارزها به بالاترین سطح خود در بیش از ۳۰ سال گذشته رسیده بود. میران معتقد است می‌توان ساختار نظام تجارت و مالی جهانی را به نفع آمریکا بازطراحی کرد، اما مسیر دستیابی به این هدف بسیار محدود و دشوار است. او می‌نویسد: «این مسیر باریک است و به برنامه‌ریزی دقیق، اجرای حساب‌شده و توجه به اقداماتی نیاز دارد که پیامدهای نامطلوب را به حداقل برسانند.» بااین‌حال، آمریکایی‌هایی که قرار است سوم نوامبر در انتخابات میان‌دوره‌ای رأی بدهند، ممکن است برای چنین برنامه‌ای صبر و حوصله کافی نداشته باشند. اگرچه اقتصاد آمریکا همچنان با سرعت مناسبی رشد می‌کند و نرخ بیکاری پایین مانده، خانوارهای آمریکایی در دو سال گذشته پیامدهای نامطلوب سیاست‌های اقتصادی ترامپ را در زندگی خود احساس کرده‌اند. براساس پژوهشی تازه از بانک فدرال رزرو نیویورک، تعرفه‌های تجاری هزینه کالاهای وارداتی را افزایش داده‌اند. همچنین جنگ آمریکا با ایران که در فوریه آغاز شد، به افزایش شدید هزینه‌های انرژی منجر شده؛ به‌ویژه قیمت گازوئیل در جایگاه‌های سوخت که به رکوردهای تاریخی رسیده است. در نتیجه، تورم همچنان در سطح بالایی قرار دارد، بازده اوراق قرضه به بالاترین میزان در یک‌چهارم قرن گذشته رسیده و دستمزدهای واقعی اکنون در حال کاهش هستند. با توجه به تمام این شرایط، پرسش اصلی این است که آیا مردم آمریکا به دولت ترامپ فرصت خواهند داد تا برای تغییر مسیر دلار تلاش کند یا خیر؟ تلاش برای معکوس کردن روند صعودی دلار دست‌کم می‌توان گفت کاری بسیار دشوار خواهد بود. تجربه تاریخی نشان می‌دهد دستیابی به چنین هدفی به اقدام هماهنگ و چندجانبه در سطح جهانی نیاز دارد؛ رویکردی که درست در نقطه مقابل جهان‌بینی «اول آمریکا» ترامپ قرار می‌گیرد. اقدامات پراکنده و توافق‌های دوجانبه، مانند مداخله اخیر وزارت خزانه‌داری آمریکا با همکاری ژاپن برای حمایت از ارزش ین، احتمالاً آن‌قدر محدود هستند که نتوانند تأثیری پایدار بر بازار ارز بگذارند. با این‌حال، اگر تقویت دلار ادامه پیدا کند، نمی‌توان احتمال مداخلات بیشتر را منتفی دانست. مداخله رسمی برای تضعیف دلار در برابر ارزهای معتبر جهان اتفاقی نادر است. پیش از مداخله امسال برای حمایت از ین، آخرین باری که مقام‌های آمریکایی و ژاپنی به‌طور هماهنگ برای فروش دلار در برابر ین اقدام کردند، به سال ۱۹۹۸ بازمی‌گردد. فدرال رزرو همچنین در گذشته با همکاری بانک مرکزی اروپا و سایر مقام‌های پولی برای حمایت از یورو مداخله کرده بود؛ اما آن اقدام در اواخر سال ۲۰۰۰، اندکی پس از معرفی ارز واحد اروپایی، انجام شد. از اوایل دهه ۱۹۷۰، زمانی که ریچارد نیکسون رئیس‌جمهور وقت آمریکا پیوند دلار با استاندارد طلا را قطع کرد و دوران نرخ‌های ارز شناور آغاز شد، تنها دو تلاش واقعاً جهانی برای تغییر عمده ارزش دلار صورت گرفته است. هر دو مورد به دهه ۱۹۸۰ مربوط می‌شوند. نخست، توافق پلازا در سال ۱۹۸۵ بود که هدف آن کاهش ارزش دلاری بود که در آن زمان به سطوح بسیار بالایی رسیده بود. دوم، توافق لوور در سال ۱۹۸۷ بود که با هدف کاهش شدت آثار توافق پلازا و مهار پیامدهای آن انجام شد. این توافق‌ها محصول شرایط خاص دوران خود بودند. ارزش دلار در حال حاضر حتی به نزدیکی سطوح بسیار بالای آن دوران هم نرسیده است. افزون بر این، دهه ۱۹۸۰ دوره‌ای بود که همکاری چندجانبه میان کشورها همچنان رویکردی پذیرفته‌ شده و رایج محسوب می‌شد. اکنون که به نظر می‌رسد آمریکا در آستانه ورود به دو سال پایانی دوران ریاست‌جمهوری ترامپ قرار دارد، قدرت نسبی دلار می‌تواند اطلاعات زیادی درباره میزان تحقق برنامه اقتصادی او ارائه دهد؛ برنامه‌ای که از نخستین ورود ترامپ به کاخ سفید، تقریباً ۱۰ سال پیش، دنبال شده است.