ادعای تازه درباره برنامه روسیه برای استفاده از داده‌های ماهواره خیام

اسناد ادعایی نشان می‌دهد شرکت تحریم‌شده بارل روسیه ضمن ارائه خدمات فنی برای ماهواره خیام، به دنبال فروش تصاویر آن به نهادهای امنیتی مسکو بوده است. یونایتد۲۴ مدیا در گزارشی نوشت: سه سال پس از آنکه آمریکا شرکت بارل را به‌دلیل تأمین تصاویر ماهواره‌ای برای ارتش روسیه تحریم کرد، این شرکت متخصصانی را برای سرویس و نگهداری سامانه ماهواره‌ای خیام -که با فناوری روسی ساخته شده- به ایران فرستاد. اسناد بررسی شده، از ادامه همکاری میان دو طرف و همچنین برنامه‌هایی برای اجرای پروژه‌های فضایی جدید به ارزش صدها میلیون دلار پرده برمی‌دارد. در مارس ۲۰۲۶، هم‌زمان با عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران که توان موشکی و زیرساخت‌های نظامی این کشور را هدف قرار داده بود، قرار بود متخصصان شرکت تحریم‌شده روسی بارل برای سرویس سامانه ماهواره‌ای خیام به ایران سفر کنند. اسنادی که یونایتد۲۴ مدیا بررسی کرده نشان می‌دهد بارل با وجود تحریم‌های آمریکا، نقش خود را در زیرساخت فضایی ایران حفظ کرده و هم‌زمان به‌دنبال قراردادهای ماهواره‌ای جدید به ارزش صدها میلیون دلار بوده است. این پروژه تازه‌ای نبود. روسیه ماهواره خیام را برای ایران ساخت و آن را در اوت ۲۰۲۲ به مدار فرستاد. با این حال، پیمانکاران روسی پس از پرتاب نیز به فعالیت در سامانه ماهواره‌ای ادامه دادند. در ژانویه ۲۰۲۳، وزارت خزانه‌داری آمریکا بارل را تحریم کرد و اعلام کرد این شرکت تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا در اختیار ارتش روسیه قرار داده و از فعالیت‌های نظامی روسیه در اوکراین حمایت کرده است. با وجود این محدودیت‌ها، اسناد مربوط به سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهند این شرکت همچنان در نگهداری سامانه ماهواره‌ای ایران نقش داشته است. علاوه بر این، بارل پیشنهاد داده بود برنامه‌ریزی تصویربرداری‌های ماهواره خیام را به‌طور مستقل انجام دهد، داده‌ها را در تأسیسات خود در مسکو دریافت کند، تصاویر را پردازش کند و سپس آن‌ها را به مشتریان بالقوه روسی، از جمله سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) و وزارت دفاع روسیه بفروشد. در اسناد این شرکت آمده که کیفیت تصاویر، داده‌های خیام را برای برخی کاربردهای دفاعی و امنیتی روسیه مناسب می‌کند. اسناد همچنین از برنامه‌هایی برای ساخت ماهواره‌های بیشتر برای ایران، استفاده از فناوری‌های خیام در برنامه‌های فضایی جدید روسیه و مشارکت یک شرکت دیگر به نام روس‌اِسپیس خبر می‌دهند؛ شرکتی که به‌عنوان شریک تجاری فاقد محدودیت‌های تحریمی معرفی شده است. خیام یک ماهواره سنجش از دور زمین است که روسیه آن را برای ایران توسعه داد و در ۹ اوت ۲۰۲۲ با موشک Soyuz-2.1b از پایگاه فضایی بایکونور به مدار فرستاد. این ماهواره حدود ۷۰۰ کیلوگرم وزن دارد و توسط شرکت روسی وِنی‌یِم ساخته شده است. مسئولیت یکپارچه‌سازی سامانه فضایی و توسعه زیرساخت زمینی آن نیز بر عهده بارل بوده است. خیام در ارتفاعی حدود ۵۰۰ کیلومتری از سطح زمین فعالیت می‌کند. وضوح مکانی اعلام‌شده آن در باند پانکروماتیک ۰.۷۳ متر است. این توانایی‌ها به ماهواره اجازه می‌دهد تصاویر دقیقی از زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تأسیسات صنعتی، مراکز نظامی و دیگر نقاط سطح زمین ثبت کند. این سامانه می‌تواند برای پایش غیرنظامی استفاده شود، اما کاربردهای نظامی نیز دارد؛ از نظارت بر مکان‌های مشخص گرفته تا تحلیل تغییرات در زیرساخت‌ها. بخش زمینی این سامانه که توسط پیمانکاران روسی توسعه یافته، شامل یک مرکز کنترل پرواز و ایستگاه ارتباط فرمان در ماهدشت، یک تأسیسات پشتیبان در تبریز، ایستگاه‌های متحرک و مراکز پردازش داده‌های ماهواره‌ای است. در مواد نمایشی پروژه، تصاویری از مکان‌هایی بسیار فراتر از مرزهای ایران دیده می‌شود؛ از جمله نیروگاه هسته‌ای Vogtle در جورجیا، ورزشگاه Lumen Field در سیاتل و فرودگاه بین‌المللی دبی. این تصاویر توان فنی و گستره جغرافیایی سامانه را نشان می‌دهند. با این حال، صرف تصویربرداری از این مکان‌ها به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که این تصاویر برای عملیات نظامی مشخصی تهیه شده‌اند. بر اساس یک سند داخلی شرکت بارل، این شرکت خیام را نه‌فقط به‌عنوان قراردادی تکمیل‌شده برای ایران، بلکه به‌عنوان منبعی برای مشتریان خود نیز در نظر گرفته بود. پیمانکار روسی پیشنهاد داده بود زمان‌بندی جلسات تصویربرداری ماهواره را مستقل انجام دهد، داده‌های حاصل را در تأسیسات خود در مسکو دریافت کند، تصاویر را پردازش و سپس آن‌ها را به مشتریان تحویل دهد. در این سند حتی قیمت‌گذاری نیز مشخص شده است: ۲.۴۰ دلار به ازای هر کیلومتر مربع تصویر پانکروماتیک و ۳ دلار به ازای هر کیلومتر مربع تصویر سنتز‌شده یا ترکیبی. به این ترتیب، ماهواره‌ای که برای ایران ساخته شده بود قرار بود به منبعی برای فروش تجاری داده‌های ماهواره‌ای در بازار روسیه نیز تبدیل شود. با این حال، مشتریان بالقوه فقط به بخش غیرنظامی محدود نبودند. در اسناد بارل صراحتاً آمده است که ویژگی‌های فنی این تصاویر، آن‌ها را برای برخی کاربردهای دفاعی و امنیتی روسیه مناسب می‌کند. این موضوع با توجه به تحریم‌های آمریکا علیه این شرکت اهمیت ویژه‌ای دارد. در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۳، وزارت خزانه‌داری آمریکا بارل را تحریم کرد و دلیل آن را ارائه تصاویر ماهواره‌ای خارجی با وضوح بالا به ارتش روسیه اعلام کرد. بنابراین شرکتی که مقام‌های آمریکایی آن را به‌عنوان تأمین‌کننده اطلاعات مرتبط با شناسایی و اطلاعات برای ارتش روسیه معرفی کرده‌اند، همچنان در زیرساخت ماهواره‌ای ایران نقش داشته و هم‌زمان راه‌هایی را برای استفاده از داده‌های این سامانه در راستای اهداف روسیه بررسی می‌کرد. دامنه همکاری‌های فضایی ایران و روسیه قرار نبود صرفا به ماهواره خیام محدود شود. بر اساس اسنادِ ارائه‌شده در این گزارش، دو طرف به‌طور هم‌زمان درباره توسعه منظومه ماهواره‌ای ایران و اجرای طرحی مجزا در زمینه ارتباطات ماهواره‌ای نیز گفت‌وگو کرده بودند؛ طرح‌هایی که ارزش مجموع آن‌ها به صدها میلیون دلار می‌رسید. در گام نخست، سازمان فضایی ایران آمادگی خود را برای پرداخت ۱۶.۸۷۵ میلیون دلار به‌عنوان پیش‌پرداخت جهت آغاز یکی از این پروژه‌ها اعلام کرده و مقرر بود ضمانت‌نامه بانکی این رقم را پست بانک ایران صادر کند. سپس شرکت روسی بارل (BARL) پیشنهاد کرد منظومه ماهواره‌ای ایران به پنج ماهواره ارتقا یابد. طبق برآوردها، ساخت و تحویل چهار ماهواره تازه در کنار ماهواره فعلی، نزدیک به ۲۲۵ میلیون دلار هزینه در پی داشت. هم‌زمان، شرکت‌های روسی روی پروژه دیگری نیز کار می‌کردند؛ یک سامانه مستقل ارتباطات ماهواره‌ای برای ایران. سرگئی باسکوف مدیرعامل بارل در مارس ۲۰۲۳ به‌منظور تامین اعتبار مالی این پروژه به ساوکام‌بانک مراجعه کرد؛ قراردادی که ارزش کلی آن نزدیک به ۴۴۵ میلیون یورو و معادل حدود ۴۹۸ میلیون دلار تخمین زده شد. براساس ساختار پیشنهادی، قرار بود ماهواره توسط شرکت روسی سامانه‌های اطلاعات ماهواره‌ای رِشِتنیوف ساخته شود. گروه مپنا نیز به‌عنوان خریدار و بهره‌بردار ایرانی پروژه در نظر گرفته شده بود و بارل مسئولیت یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و توسعه زیرساخت‌های زمینی را بر عهده می‌گرفت. در اسناد مرتبط با سامانه ارتباطات ماهواره‌ای، به قابلیت دیگری نیز اشاره شده بود: امکان دسترسی به بخشی از جریان‌های دیجیتال منطقه‌ای در خاورمیانه؛ قابلیتی که می‌تواند فراتر از کاربردهای معمول مخابراتی اهمیت پیدا کند و از منظر امنیتی و اطلاعاتی نیز مورد توجه قرار گیرد. در مجموع، اسناد نشان می‌دهند همکاری فضایی تهران و مسکو از یک پروژه عبور کرده و به سمت ایجاد مجموعه‌ای گسترده‌تر از ماهواره‌های سنجشی و ارتباطی حرکت کرده بود؛ همکاری‌ که ارزش برخی از طرح‌های پیشنهادی آن به نزدیک نیم میلیارد دلار می‌رسید.