نبض مواد معدنی هوش مصنوعی در دست چین و آفریقا

داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد تمرکز تولید عناصری مانند گالیوم در چین، زیرساخت جهانی هوش مصنوعی را در برابر تنش‌ها آسیب‌پذیر کرده است. رشد هوش مصنوعی فقط به تراشه‌های پیشرفته، برق و مراکز داده وابسته نیست. پشت سرورهایی که مدل‌های هوش مصنوعی را اجرا می‌کنند، زنجیره‌ای از مواد معدنی حیاتی قرار دارد که بدون آنها ساخت نیمه‌هادی‌ها، تجهیزات ذخیره‌سازی و سیستم‌های مدیریت انرژی دشوار خواهد بود. به گزارش ویژوال کاپیتالیست، داده‌های گزارش توسعه جهانی ۲۰۲۶ بانک جهانی نشان می‌دهد تولید چند ماده مهم برای زیرساخت هوش مصنوعی در تعداد محدودی از کشورها متمرکز شده است. گالیوم، مواد معدنی کمیاب و تانتالوم سه نمونه‌ای هستند که وابستگی صنایع فناوری به زنجیره تأمین آنها می‌تواند به یک مسئله راهبردی تبدیل شود. آمار مورد استفاده بانک جهانی براساس برآوردهای سال ۲۰۲۵ سازمان زمین‌شناسی آمریکا تهیه شده و در مورد گالیوم، تولید فرآوری‌شده و درباره مواد معدنی کمیاب و تانتالوم، تولید معدنی را در نظر می‌گیرد. بیشترین تمرکز تولید در میان این سه ماده مربوط به گالیوم است. چین حدود ۹۹ درصد تولید گالیوم فرآوری‌شده جهان را در اختیار دارد و سهم مجموع سایر کشورها فقط حدود یک درصد است. این عدد به معنای آن نیست که ۹۹ درصد ذخایر زیرزمینی گالیوم جهان در چین قرار دارد. گالیوم معمولاً به‌عنوان محصول جانبی فرآوری بوکسیت و تولید آلومینیوم به دست می‌آید و مقیاس بزرگ صنعت آلومینیوم چین به این کشور امکان داده استخراج و فرآوری گالیوم را در ابعاد گسترده توسعه دهد. اهمیت گالیوم برای صنعت فناوری نیز رو به افزایش است. ترکیباتی مانند نیترید گالیوم می‌توانند در دما و ولتاژ بالا عملکرد مناسبی داشته باشند و به همین دلیل در نیمه‌هادی‌های پیشرفته و تجهیزات مدیریت برق کاربرد دارند؛ حوزه‌ای که با افزایش مصرف انرژی مراکز داده هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. تمرکز تولید در مواد معدنی کمیاب کمتر از گالیوم است، اما چین در این بازار نیز بازیگر اصلی محسوب می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد این کشور ۶۹.۲ درصد تولید جهانی را در اختیار دارد. پس از چین، آمریکا با سهم ۱۳.۱ درصدی و استرالیا با ۷.۴ درصد قرار دارند. میانمار ۵.۶ درصد، تایلند ۱.۲ درصد و هند ۰.۷ درصد تولید جهانی را به خود اختصاص داده‌اند و سهم سایر کشورها روی هم حدود ۲.۶ درصد است. آنچه با عنوان «مواد معدنی کمیاب» شناخته می‌شود در واقع مجموعه‌ای از ۱۷ عنصر مختلف است که هرکدام کاربردهای متفاوتی در صنایع پیشرفته دارند. برای نمونه، نئودیمیوم و پرازئودیمیوم در ساخت آهنرباهای دائمی قدرتمند مورد استفاده در هارددیسک‌ها و تجهیزات الکترونیکی استفاده می‌شوند. برخی دیگر نیز در نیمه‌هادی‌ها، نمایشگرها، تجهیزات اپتیکی و ذخیره‌سازی داده کاربرد دارند. در بازار تانتالوم، نقشه تولید کاملاً متفاوت است. جمهوری دموکراتیک کنگو با سهم ۵۲ درصدی بزرگ‌ترین تولیدکننده این ماده معدنی محسوب می‌شود. رواندا با ۱۶ درصد و نیجریه با ۱۵.۶ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. به این ترتیب، این سه کشور آفریقایی روی هم حدود ۸۳.۶ درصد تولید معدنی تانتالوم جهان را در اختیار دارند. برزیل با ۷.۶ درصد، چین با ۳.۲ درصد، استرالیا با ۲ درصد، اتیوپی با ۱.۶ درصد و روسیه با ۱.۲ درصد از دیگر تولیدکنندگان مهم هستند. ارتباط تانتالوم با هوش مصنوعی بیشتر به خازن‌های مورد استفاده در تجهیزات الکترونیکی بازمی‌گردد. خازن‌های تانتالومی می‌توانند ظرفیت بالا، اندازه کوچک و عملکرد الکتریکی پایداری ارائه کنند و به همین دلیل در سیستم‌هایی که به مدیریت دقیق و پایدار توان نیاز دارند کاربرد گسترده‌ای دارند. افزایش ساخت سرورهای هوش مصنوعی نیز می‌تواند تقاضا برای این تجهیزات و در نتیجه تانتالوم را افزایش دهد. در اختیار داشتن مواد معدنی حیاتی به‌تنهایی به معنای برتری در صنعت هوش مصنوعی نیست. تولید تراشه‌های پیشرفته، دسترسی به انرژی، سرمایه، مراکز داده و فناوری ساخت نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. با این حال، تمرکز شدید تولید یک ماده در یک یا چند کشور محدود می‌تواند زنجیره جهانی فناوری را آسیب‌پذیر کند. اعمال محدودیت صادرات، اختلال در استخراج یا بروز تنش‌های سیاسی می‌تواند مستقیماً بر عرضه مواد اولیه مورد نیاز صنایع الکترونیک اثر بگذارد. این ریسک در سال‌های اخیر عملاً نیز دیده شده است. چین محدودیت‌هایی را بر صادرات برخی محصولات مرتبط با گالیوم و تعدادی از مواد معدنی کمیاب اعمال کرده و همین موضوع دولت‌ها و شرکت‌های فناوری را به جست‌وجوی منابع جایگزین و توسعه ظرفیت تولید در کشورهای دیگر سوق داده است. در آفریقای مرکزی نیز وابستگی بالای تولید تانتالوم به چند کشور، علاوه بر خطر اختلال در عرضه، مسئله تأمین مسئولانه مواد معدنی را مطرح کرده است. با سرعت گرفتن سرمایه‌گذاری جهانی در مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی، رقابت تنها بر سر تراشه‌ها نخواهد بود. دسترسی پایدار به موادی که این تراشه‌ها، سرورها و سیستم‌های برق به آنها وابسته‌اند، می‌تواند به یکی از بخش‌های مهم رقابت جهانی بر سر هوش مصنوعی تبدیل شود.