تحلیلی از تحرک نظامی اعراب در جنگ ۴٠ روزه

در بخش عمده‌ای از سه دهه گذشته، مقام‌های پنتاگون در دولت‌های مختلف آمریکا تلاش کرده‌اند پادشاهی‌های ثروتمند نفتی خلیج فارس را متقاعد کنند که توان نظامی خود را توسعه دهند و در برابر اقدامات تحریک‌آمیز همسایگان قدرتمندترشان — ابتدا عراق و سپس ایران — ایستادگی کنند. این ابتکار که در دوران دولت اوباما به‌صورت یک سیاست رسمی تدوین شد و بعدها در راهبردهای امنیت ملی و دفاعی دولت ترامپ نیز گنجانده شد، هدفش کاهش نقش ارتش آمریکا از «مدافع اصلی کشورهای خلیج فارس» به یک نقش «حمایتی» بود تا واشنگتن بتواند تمرکز خود را به منطقه آسیا منتقل کند. المانیتور در گزارشی می‌نویسد که این سیاست تاکنون تنها پیشرفت محدودی داشته، اما برخی نشانه‌ها حاکی از آن است که جنگ کنونی با ایران ممکن است در حال تغییر این وضعیت باشد. گزارش‌هایی در هفته اخیر منتشرشده که می‌گویند نیروی هوایی امارات متحده عربی و نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی (RSAF) — در واکنش به حملات موشکی و پهپادی —به‌طور جداگانه حملاتی هوایی در خاک ایران انجام داده‌اند؛‌ بر این اساس به‌نظر می‌رسد پنتاگون مرحله‌ای تازه‌ای از تلاش برای ترغیب کشورهای خلیج فارس به دفاع از خود را رقم زده باشد. این اولین بار بود که دو کشور خلیج فارس با این حملات کم‌سر‌و‌صدا ـ که نخستین‌بار رویترز و وال‌استریت‌ژورنال گزارشش را منتشر کردند ـ به‌طور آشکار ایران را هدف قرار دادند. عربستان سعودی همچنین اخیراً برای نخستین بار حملاتی را در خاک عراق علیه شبه‌نظامیان شیعه مورد حمایت ایران انجام داده است. میزان هماهنگی میان امارات و عربستان با ایالات متحده پیش از حملات این دو کشور به ایران، همچنان نامشخص است. در آغاز درگیری‌ها، عربستان و امارات اعلام کرده بودند که اجازه نخواهند داد از خاک یا حریم هوایی آن‌ها برای حمله به ایران استفاده شود. اما به ادعای مقام‌های فعلی و پیشین غربی، پس از آنکه تهران حملاتی علیه تأسیسات در هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) را آغاز کرد، این محاسبات تغییر یافت. المانیتور می‌نویسد که در پشت پرده، فرماندهان ارشد فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM) رهبران نظامی کشورهای خلیج فارس را تشویق کردند که برای ایجاد بازدارندگی، دست به حمله متقابل بزنند. به گفته منبعی آگاه که نخواست نامش فاش شود، کویت از ماه مارس و در واکنش به حملات پرتابه‌ای، خاک عراق را هدف قرار داده بود. آنطور که المانیتور مدعی‌ست، در سال‌های گذشته، حملات موشکی ایران در خلیج فارس بارها به اختلاف‌نظر میان واشنگتن و متحدانش منجر شده بود؛ درباره اینکه چه کسی و چگونه باید پاسخ دهد. المانیتور این موضوع را شکافی می‌داند که استراتژیست‌های ایرانی مدت‌ها در پی بهره‌برداری از آن بودند. پس از حمله بی‌سابقه موشک‌های کروز و پهپادهای ایران به تأسیسات پالایشگاهی آرامکوی عربستان در بقیق و خریص در سال ۲۰۱۹، ترامپ از صدور مجوز حمله نظامی آمریکا به ایران خودداری کرد و علناً مسئولیت واکنش را به ریاض واگذار کرد؛ اقدامی که مقام‌های ارشد سعودی را ناامید ساخت. اما مقام‌های پنتاگون در هفته‌های اخیر گفته‌اند که راهبرد ایران برای ایجاد شکاف میان آمریکا و کشورهای خلیج فارس، در جریان جنگ کنونی تا حد زیادی نتیجه معکوس داده است. افزون بر این، المانیتور در ادعایی می‌گوید که حملات تلافی‌جویانه ریاض در داخل ایران نیز مؤثر بوده است؛ استنادش در این ادعا به گزارشی از رویترز است که می‌گوید هرچند امارات بیشترین فشار حملات ایران را متحمل شده، اما پس از حملات عربستان به ایران در آوریل، تعداد حملات پهپادی ایران به عربستان کاهش یافت. بیشتر حملات بعدی علیه این کشور از خاک عراق منشأ گرفته‌اند؛ یعنی احتمالاً گروه‌های نیابتی مسئول آن بوده‌اند. مقام‌های پنتاگون چه در عرصه عمومی و چه در محافل خصوصی، رضایت خود را از این روند نشان داده‌اند. «پیت هگست» وزیر جنگ آمریکا ۱۹ مارس به خبرنگاران گفت: «کشورهای خلیج فارس واقعاً گام بزرگی برداشته‌اند.» وزیر جنگ آمریکا به‌طور مشخص از امارات، قطر، بحرین، کویت و عربستان نام برد. هنوز برای قضاوت زود است که آیا حملات کشورهای عربی به ایران به‌تنهایی نشانه تعهد آن‌ها برای فاصله گرفتن از وابستگی کامل به آمریکا و حرکت به‌سوی یک الگوی دفاع منطقه‌ای توزیع‌شده است یا خیر. با وجود اخراج پنج دیپلمات ایرانی از سوی عربستان در پی حملات مداوم پهپادی در ماه مارس، ریاض از زمان احیای روابط با تهران با میانجی‌گری پکن در سال ۲۰۲۳، روابط رسمی خود با ایران را قطع نکرده است. از زمان تبادل حملات میان دو طرف، عربستان نشانه‌هایی از تمایل به کاهش تنش با ایران بروز داده؛ موضوعی که فاصله‌ای میان رویکرد ریاض و موضع تهاجمی‌تر امارات در قبال تهران ایجاد کرده است. هفته گذشته، اولتیماتوم عربستان برای محدود کردن استفاده ارتش آمریکا از حریم هوایی این کشور، باعث شد ترامپ ناگهان مجوز عملیات نیروی دریایی آمریکا برای هدایت و محافظت از کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز را لغو کند. سپاه پاسداران نیز در پاسخ به عملیات نیروی دریایی آمریکا، یک نفتکش عمانی و بندر فجیره امارات را هدف قرار داد. دو منبع غربی آگاه به المانیتور گفتند مقام‌های سعودی به این نتیجه رسیده‌اند که تشدید بیشتر تنش‌ها به سودشان نیست. روز پنج‌شنبه، فایننشال تایمز گزارش داد که رهبران عربستان در حال بررسی امکان یک «پیمان عدم تعرض» میان کشورهای عربی و ایران هستند؛ توافقی که الگویی مشابه «توافق‌نامه هلسینکی» سال ۱۹۷۵ میان غرب و اتحاد جماهیر شوروی داشته باشد. اهمیت این چارچوب در آن است که توافق‌نامه هلسینکی با هدف کاهش احتمال تشدید تنش با رقیبی قدرتمندتر — که شکست کاملش ممکن نبود — طراحی شده بود و گسترش روابط اقتصادی را نیز شامل می‌شد. این موضوع نشان می‌دهد که ریاض در پی تثبیت کاهش تنش با ایران، منافع مستقل خود را دنبال می‌کند؛ نه اینکه کاملاً در مسیر سیاست «فشار حداکثری» دولت ترامپ حرکت کند. بر اساس گزارش فایننشال تایمز، این پیشنهاد عربستان برای «پیمان عدم تعرض»، از حمایت چند کشور اروپایی برخوردار است، اما هنوز مشخص نیست ایالات متحده چه موضعی نسبت به آن دارد.