جام جهانی جذب پول؛ ایران کجای نقشه جهان است؟

به گزارش زومان، در دنیای امروز سرمایه حرف اول را می‌زند. اگر بخواهید در زندگی شخصی خود پیشرفت کنید، در گام اول به منابع مالی نیاز دارید، در سطح کلان هم قاعده همین است. برای پیش‌بینی رفاه آینده یک کشور، باید دید امروز تا چه حد در جذب سرمایه موفق عمل کرده است. بنابراین اگر می‌خواهیم بدانیم کدام کشورها در صف اول رفاه خواهند ایستاد، کافی است به نقشه‌ جابه‌جایی پول در سال‌های اخیر نگاه کنیم. جدیدترین گزارش سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) نشان می‌دهد جریان جهانی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) در سال ۲۰۲۵ با ۱۵ درصد رشد به ۱۶۶۰ میلیارد دلار رسیده است. اگرچه بخشی از این رشد ناشی از نوسانات حسابداری در برخی اقتصادهای اروپایی بوده، اما با حذف این موارد نیز همچنان شاهد رشد واقعی ۶ درصدی در سطح جهان هستیم. در حال حاضر، نسبت این سرمایه‌گذاری‌ها به کل تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان به حدود ۲.۵ درصد رسیده است. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی صرفاً ورود پول نیست. طبق مطالعات اقتصادی، این پدیده از دو کانال اصلی بر توسعه کشورها اثر می‌گذارد: طبق پژوهش‌ها برای کشورهایی که بستری از نیروی انسانی تحصیل‌کرده و همچنین بازارهای مالی شفاف داشته باشند، سرمایه‌گذاری خارجی نقش بسیار موثری در رشد اقتصادی خواهد داشت. آمریکا با اختلاف بزرگ‌ترین مقصد سرمایه‌گذاری جهان محسوب می‌شود. در سال میلادی گذشته ۲۸۸.۴ میلیارد دلار در این کشور سرمایه‌گذاری شده است. پس از آن چین و برزیل قرار می‌گیرند. طبق این گزارش، افزایش سرمایه ورودی به کشورهای توسعه‌یافته، به طور کلی به دلیل عملکرد قوی شرکت‌های چندملیتی بزرگی است که در بخش‌های فناوری اطلاعات، خدمات ارتباطی و مراقبت‌های بهداشتی فعالیت می‌کنند. چین پس از سه سال کاهش متوالی، توانست با جذب ۷۹.۹ میلیارد دلار دوباره روند صعودی خود را آغاز کند؛ این موفقیت عمدتاً مدیون «وام‌های درون‌شرکتی» در شرکت‌های چندملیتی بوده است. برزیل نیز به عنوان بازاری نوظهور در رده سوم قرار گرفته است. یکی از پروژه‌های نمادین در این کشور، سرمایه‌گذاری عظیم ۴۰ میلیارد دلاری در بخش زیرساخت‌های فناوری و مراکز داده سبز (با انرژی بادی) است که نشان‌دهنده تغییر جهت سرمایه‌ها به سمت اقتصاد دیجیتال و پایدار است. در سوی دیگر میدان، کشورهای توسعه‌یافته همچنان صادرکنندگان اصلی سرمایه هستند. آمریکا با ۳۱۰.۱ میلیارد دلار، ژاپن با ۱۸۶.۰ میلیارد دلار و چین با ۱۵۷.۲ میلیارد دلار، بزرگ‌ترین تامین‌کنندگان نقدینگی برای پروژه‌های جهانی بوده‌اند. این سرمایه‌گذاری‌ها به دو شکل اصلی انجام می‌شود: طبق این گزارش اگرچه فعالیت‌های «ادغام و تملک» در بازارهای نوظهور افزایش یافته، اما سرمایه‌گذاری‌های «سبز» (Greenfield) – یعنی ساخت پروژه از نقطه صفر – با کاهش مواجه شده است. این موضوع به ویژه در کشورهای در حال توسعه نگران‌کننده است، زیرا اشتغال‌زایی واقعی در پروژه‌های سبز اتفاق می‌افتد. در میان این سرمایه‌گذاری‌های میلیارد دلاری، طبق آمارهای بانک جهانی حجم سرمایه‌گذاری خارجی در ایران در سال ۲۰۲۴ کمتر از ۱.۵ میلیارد دلار بوده است. طبق داده‌های بانک جهانی حجم سرمایه‌گذاری خارجی ایران در سال ۲۰۲۴ به ۰.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی رسیده که کمترین سهم از سال ۲۰۰۰ محسوب می‌شود. این در حالی است که این سهم در سطح جهان به طور میانگین ۱.۳ درصد بوده است. طبق آمارهای بانک جهانی در روزهایی که روابط بین‌الملل کشور در شرایط بازتری به سر می‌برد یعنی دوره کوتاه برجام - حجم سرمایه‌گذاری خارجی در ایران تا ۵ میلیارد دلار هم افزایش یافته بود. این یعنی ظرفیت کشور برای جذب سرمایه خارجی در کمترین حالت ۳.۵ برابر وضعیت فعلی است. گفته می‌شود ایران برای تحقق رشد ۸ درصدی که یکی از اهداف اصلی برنامه هفتم توسعه بوده است، به سالانه ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد. عددی که در مقایسه با سطح فعلی سرمایه‌گذاری شبیه به یک رویای دوردست است تا یک هدف در دسترس. وقتی موتور سرمایه‌گذاری خاموش باشد، زیرساخت‌های کشور نه تنها رشد نمی‌کنند، بلکه به تدریج مستهلک شده و از دست می‌روند. جدیدترین آمارهای رشد اقتصادی نشان می‌دهد تشکیل سرمایه نزدیک در سال ۱۴۰۴ نزدیک به ۱۲ درصد نسبت به سال قبل افت کرده است. توقف جریان سرمایه در ایران در مقایسه با حرکت سریع آن در رگ‌های اقتصاد جهان میان دولت‌ها و شرکت‌های چندملیتی موضوعی است که سیاستگذاران در تصمیم‌گیری‌ها باید توجه ویژه‌ای به آن داشته باشند.