سناریوهای سهمیه‌بندی بنزین روی میز دولت

دولت با تأیید کاهش قطعی سهمیه‌ها و بررسی نتایج طرح‌های آزمایشی، در حال تصمیم‌گیری درباره شیوه جدید عرضه و نرخ‌های مازاد بنزین است. بحث تغییر سهمیه و قیمت بنزین دوباره به یکی از مهم‌ترین موضوعات اقتصادی تبدیل شده؛ موضوعی که این بار نه فقط با گمانه‌زنی درباره افزایش قیمت، بلکه با صحبت‌های رسمی درباره تغییر سازوکار مصرف سوخت همراه شده است. در حالی که طی روزهای اخیر اعداد مختلفی درباره نرخ‌های احتمالی بنزین مطرح شده، دولت هنوز قیمت جدیدی را اعلام نکرده، اما یک بخش از ماجرا را قطعی کرده است: سهمیه‌های فعلی قرار است تغییر کند. محسن حاجی‌میرزایی رئیس دفتر رئیس‌جمهور روز گذشته به باشگاه خبرنگاران جوان اعلام کرد که کاهش سهمیه‌های بنزین قطعی است و پس از پایان سهمیه تعیین‌ شده، مصرف‌کنندگان باید هزینه بیشتری برای سوخت پرداخت کنند. او با اشاره به فاصله قیمت بنزین در ایران با کشورهای اطراف، تأکید کرده که ادامه شرایط فعلی نیازمند اصلاح است. به گفته حاجی‌میرزایی، هنوز درباره قیمت نهایی تصمیم‌گیری نشده، اما کاهش تولید در شرایط اخیر باعث شده موضوع مدیریت مصرف جدی‌تر دنبال شود. در کنار بحث سهمیه‌ها، دولت بررسی تغییرات دیگری در نظام توزیع بنزین را نیز آغاز کرده است. عباس پازوکی معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر معاون اول رئیس‌جمهور اعلام کرده حذف کارت آزاد جایگاه‌ها و تغییر ساختار سهمیه‌بندی از جمله گزینه‌های در دست بررسی است. به گفته او، این طرح از ابتدای مرداد به‌صورت آزمایشی در استان کرمان اجرا شده است. در این مدل، سهمیه ۵۰۰۰ تومانی به کارت سوخت شخصی افراد منتقل شد و سوخت‌گیری با سه نرخ انجام شد: پازوکی اعلام کرده اجرای یک‌ماهه این طرح در کرمان باعث کاهش ۱۲ درصدی مصرف، حذف صف‌های سوخت‌گیری و صرفه‌جویی ۲۷ میلیون لیتری بنزین شده است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این طرح، تعیین تکلیف افرادی است که سهمیه آنها تمام می‌شود یا به سوخت بیشتری نیاز دارند. به گفته پازوکی، سه گزینه برای این گروه بررسی شده است. گزینه نخست، عدم عرضه بنزین مازاد بود که کنار گذاشته شده است. گزینه دوم، ایجاد نرخ چهارم بنزین با قیمتی بالاتر از ۵۰۰۰ تومان بود؛ اما به گفته او، این گزینه به دلیل اختلاف زیاد میان هزینه خرید بنزین از پالایشگاه و قیمت فروش با چالش مواجه است. او توضیح داده که دولت بنزین را حدود ۸۷ هزار تومان از پالایشگاه خریداری می‌کند و تعیین نرخ جدید در سطح پایین‌تر می‌تواند دوباره بار یارانه‌ای ایجاد کند. گزینه سوم، عرضه بنزین مازاد با قیمتی نزدیک به هزینه تأمین آن است؛ مدلی که به گفته پازوکی می‌تواند هم نیاز اضطراری مردم را پاسخ دهد و هم انگیزه قاچاق سوخت را کاهش دهد. با این حال، هنوز تصمیم نهایی درباره قیمت‌ها اعلام نشده است. آنچه مشخص است این است که دولت از مرحله بررسی کلی عبور کرده و حالا تغییر در سهمیه و شیوه عرضه بنزین را به‌عنوان یک گزینه اجرایی دنبال می‌کند. اما موضوع تغییر قیمت بنزین چرا دوباره بر سر زبان ها افتاد؟ همانطور که رئیس دفتر مسعود پزشکیان در سخنان خود اشاره کرد، ریشه این موضوع به ناترازی بازمی‌گردد؛ چراکه مجموع تولید و واردات بنزین با حجم مصرف همخوانی ندارد. از طرفی، واردات بنزین نیازمند منابع ارزی قابل توجهی است که گذشته از محاصره اخیر، تامین آن در وضعیت اقتصادی کنونی چالش مهمی پیش روی دولت به شمار می‌رود. آمارهای رسمی می‌گویند که در اوج جنگ ۱۲ روزه، مصرف بنزین تا ۲۰۰ میلیون لیتر در روز جهش کرد؛ در حالی که تولید فقط ۱۰۲ میلیون لیتر بود. گزارش زومان در این زمینه هم نشان می‌دهد که بعد از جنگ نیز عطش مصرف فروکش نکرد؛ شهریور پارسال مصرف به ۱۴۱.۷ میلیون لیتر رسید و کسری به حدود ۴۰ میلیون لیتر در روز افزایش یافت. از سوی دیگر امسال هم باوجود جنگ، اگرچه تولید به ۱۲۱ میلیون لیتر رسیده، اما مصرف همچنان ۱۲۹ میلیون لیتر است؛ یعنی ۸ میلیون لیتر کسری. تنها در تیر ماه امسال، مصرف با ثبت رشد ۸ درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل، به ۱۳۴ میلیون لیتر در روز رسید. برخی می‌گویند دولت قصد دارد این ناترازی را با اعمال تغییرات در قیمت و همچنین اصلاح سهمیه‌بندی کاهش دهد. اما این سناریوها چیست؟ در ماه‌های گذشته، یکی از سناریوهای مطرح درباره اصلاح نظام بنزین همانطور که پازوکی اعلام کرد، ایجاد یک نرخ چهارم بود؛ نرخی بالاتر از سه نرخ فعلی که می‌توانست برای مصرف مازاد یا استفاده از کارت جایگاه اعمال شود. در برخی گمانه‌زنی‌ها، رقم حدود ۱۰ هزار تومان به عنوان یکی از نرخ‌های احتمالی مطرح شد. آنچه تاکنون مشخص شده، این است که دولت به دنبال تغییر در شیوه مدیریت مصرف سوخت است؛ کاهش سهمیه‌ها قطعی اعلام شده، اما درباره نرخ‌های جدید و نحوه اجرای سیاست قیمتی هنوز تصمیم نهایی اعلام نشده است.