جنگ شناختی؛ نبردی که بدون شلیک گلوله در ذهن‌ها رخ می‌دهد

سالاری‌فر گفت: جنگ شناختی نبردی است که بدون شلیک گلوله و استفاده از سلاح‌های نظامی، ذهن و باورهای مردم را هدف قرار می‌دهد و دشمن با بهره‌گیری از اخبار جعلی و روایت‌های تحریف‌شده تلاش می‌کند با اثرگذاری بر ترس و امید جامعه، افکار عمومی را به سمت اهداف خود هدایت کند. از خراسان جنوبی، دکتر محمدحسین سالاری‌فر، دانشیار گروه روانشناسی و معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند شامگاه (۲۴ مرداد) در نشست «نقش تفکر در جنگ روانی» با اشاره به اهمیت تفکر در زندگی فردی و اجتماعی، اظهار کرد: انسان زمانی که با اطلاعات جدید مواجه می‌شود، میان دانسته‌های قبلی و اطلاعات جدید ارتباط برقرار کرده و به نتیجه می‌رسد که این فرایند همان تفکر است. وی با بیان اینکه انسان همواره با مجهولات روبه‌رو است، گفت: زمانی که از معلوم به سمت مجهول حرکت می‌کنیم و از اطلاعات و دانسته‌های آشنا برای حل یک مسئله استفاده می‌کنیم، در واقع در حال تفکر هستیم. وی افزود: تفکر می‌تواند هم آسیب‌زا و هم کمک‌کننده باشد و بسیاری از مشکلات روانشناختی افراد نیز به شیوه تفکر آنها ارتباط دارد. دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند ادامه داد: اختلالات خلقی، اضطرابی، وسواس، ترس‌ها و هراس‌ها در بسیاری از موارد با شیوه تفکر افراد ارتباط دارند و اگر فرد بتواند نوع تفکر خود را اصلاح کند، می‌تواند در مسیر غلبه بر بسیاری از این مشکلات گام بردارد. جنگ روانی؛ بازی با ترس و امید سالاری‌فر با اشاره به پیوند میان تفکر و جنگ روانی بیان کرد: اگر تفکر انسان دچار مشکل شود، در جنگ روانی نیز آسیب‌پذیر خواهد شد. وی افزود: در جنگ روانی، دشمن تلاش می‌کند با تهدید، اخبار جعلی و روایت‌های نادرست، احساسات افراد را تحت تأثیر قرار دهد و بر ترس و امید جامعه اثر بگذارد. معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند با اشاره به نمونه‌هایی از انتشار اخبار جعلی در فضای مجازی، گفت: گاهی یک خبر نادرست با هدف ایجاد ترس منتشر می‌شود تا افراد احساس کنند شرایط از کنترل خارج شده و دیگر امیدی وجود ندارد. وی تصریح کرد: جنگ روانی بر احساسات انسان، به‌ویژه ترس و امید، تمرکز می‌کند و تلاش دارد از طریق ایجاد وحشت در جامعه و القای پیروزی خود، روحیه مردم را تحت تأثیر قرار دهد. جنگ شناختی؛ نبردی بدون شلیک گلوله سالاری‌فر جنگ شناختی را متفاوت از جنگ سخت دانست و گفت: در جنگ شناختی، گلوله‌ای شلیک نمی‌شود و خبری از موشک و هواپیما نیست، بلکه هدف اصلی، ذهن، باورها و اعتقادات افراد است. وی ادامه داد: جنگ روانی از جنگ شناختی استفاده می‌کند و تلاش دارد باورهای پایه‌ای افراد را هدف قرار داده و واقعیت را به شکلی متفاوت نشان دهد تا تصویری که در ذهن جامعه شکل می‌گیرد از حقیقت فاصله بگیرد. دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند با هشدار نسبت به بازنشر مطالب بدون بررسی در فضای مجازی، اظهار کرد: گاهی یک باور نادرست در فضای مجازی رواج پیدا می‌کند و متأسفانه خود ما آن را از یک گروه به گروه دیگر منتقل می‌کنیم، بدون اینکه بررسی کنیم این محتوا چیست و چه هدفی را دنبال می‌کند. وی تأکید کرد: در مواجهه با اخبار و مطالب فضای مجازی باید ابتدا به منبع، هدف و محتوای پیام توجه کنیم و سپس درباره انتشار آن تصمیم بگیریم. خطاهای شناختی؛ پاشنه آشیل جامعه در جنگ روانی سالاری‌فر با اشاره به برخی خطاهای شناختی، تفکر دوقطبی را یکی از این خطاها دانست و گفت: برخی افراد همه مسائل را سیاه و سفید می‌بینند و تصور می‌کنند اگر به بالاترین نتیجه نرسند، کاملاً شکست خورده‌اند؛ در حالی که واقعیت بسیار پیچیده‌تر از این دوگانه‌سازی است. وی افزود: دشمنان در جنگ روانی و شناختی از همین سوگیری‌ها و تفکرات نادرست برای پیشبرد اهداف خود استفاده می‌کنند و دو قطبی کردن جامعه می‌تواند به اتحاد اجتماعی آسیب بزند. این روانشناس همچنین نسبت به «غلو کردن» و بزرگ‌نمایی مشکلات هشدار داد و گفت: باید واقع‌بین باشیم و مسائل را مبتنی بر واقعیت‌های جامعه تحلیل کنیم؛ زیرا بزرگ‌نمایی مشکلات می‌تواند موجب از بین رفتن امید افراد نسبت به آینده شود. سالاری‌فر «استدلال هیجانی» را از دیگر خطاهای شناختی عنوان کرد و گفت: زمانی که انسان بر اساس هیجانات مثبت یا منفی خود قضاوت و تصمیم‌گیری می‌کند، ممکن است واقعیت را نادیده بگیرد. وی ادامه داد: دشمن نیز می‌تواند با تحریک هیجان‌های منفی نسبت به گروه‌ها و افراد مختلف، زمینه قضاوت‌های نادرست را فراهم کند. سوگیری تأییدی و اثر هاله‌ای؛ مراقب قضاوت‌ها باشیم معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند با اشاره به «سوگیری تأییدی» گفت: انسان گاهی هر چیزی را که باورهای قبلی او را تأیید کند می‌پذیرد و هر چیزی را که با آن باورها در تضاد باشد، حتی اگر درست باشد، رد می‌کند. وی افزود: باید مراقب باشیم اگر باور پایه‌ای ما دچار نقص است، به جای اینکه هر مطلب تأییدکننده آن را بپذیریم، امکان اصلاح باور خود را نیز در نظر بگیریم. سالاری‌فر «اثر هاله‌ای» را نیز یکی دیگر از خطاهای شناختی برشمرد و بیان کرد: گاهی بر اساس یک ویژگی مثبت یا منفی، درباره کل شخصیت یک فرد قضاوت می‌کنیم؛ در حالی که شخصیت انسان پیچیده است و نمی‌توان بر اساس یک رفتار، درباره تمام ابعاد شخصیت او حکم صادر کرد. وی همچنین درباره «اثر همنوایی» گفت: گاهی افراد تنها به دلیل اینکه تعداد زیادی از مردم یک باور یا رفتار را پذیرفته‌اند، بدون تحقیق و بررسی همان مسیر را دنبال می‌کنند. دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند تأکید کرد: اکثریت همیشه به معنای درست بودن یک باور نیست و انسان باید پیش از پذیرش یک موضوع، درباره آن تحقیق و تفحص کند. از کربلا تا امروز؛ درس‌هایی برای شناخت جنگ روایت‌ها سالاری‌فر با اشاره به نمونه‌هایی تاریخی از جنگ روایت‌ها و تأثیر آن بر جامعه، اظهار کرد: تاریخ اسلام نمونه‌های متعددی از تأثیر روایت‌ها، تحریف واقعیت‌ها، تطمیع، ترس، کینه و خطاهای تفکری بر تصمیم انسان‌ها را در خود دارد. وی با اشاره به حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع)، گفت: باید بررسی کنیم چه اتفاقی رخ داد که برخی افراد با وجود شناخت جایگاه امام حسین(ع)، در برابر ایشان قرار گرفتند. وی ادامه داد: در این حوادث، عواملی همچون طمع، کینه، همنوایی و خطا در تفکر نقش داشتند و این موضوع نشان می‌دهد که انسان باید همواره نسبت به خطاهای شناختی و تأثیر هیجانات بر تصمیم‌های خود هوشیار باشد. سالاری‌فر با اشاره به جنگ‌های معاصر نیز گفت: ایجاد ترس و وحشت و القای اینکه «همه چیز تمام شده است» از شگردهای جنگ روانی است و در چنین شرایطی حفظ آرامش، بررسی اطلاعات و تکیه بر واقعیت‌ها اهمیت زیادی دارد. تفکر؛ سنگر دفاع در برابر جنگ روانی دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند با اشاره به جایگاه تفکر در آموزه‌های دینی، اظهار کرد: شناخت، پایه تفکر است و شناخت درست می‌تواند به تفکر درست و در ادامه به تصمیم‌گیری و قضاوت درست منجر شود. وی با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره تفکر گفت: در منابع دینی بر اهمیت اندیشه و تفکر تأکید فراوانی شده است و این موضوع نشان می‌دهد که تفکر جایگاه مهمی در زندگی انسان دارد. سالاری‌فر با تأکید بر ضرورت تقویت تفکر و سواد شناختی در جامعه گفت: باید مراقب باشیم هر پیام، خبر و سخنی را بدون بررسی نقل نکنیم؛ چراکه هدف جنگ شناختی و روانی می‌تواند از بین بردن اعتماد مردم و ایجاد فاصله میان جامعه و مسئولان باشد. وی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره اینکه زودباوری و دیر باوری امری ذاتی است یا قابل اصلاح، اظهار کرد: تفکر امری قابل یادگیری و تغییر است و هرچند برخی مؤلفه‌ها مانند هوش و خلاقیت می‌توانند زمینه‌های ژنتیکی داشته باشند، اما شیوه تفکر را می‌توان اصلاح کرد. سالاری‌فر خاطرنشان کرد: در فرایند مشاوره روانشناختی نیز یکی از کارهای مهم، اصلاح شیوه تفکر افراد است و انسان می‌تواند با آموزش و تمرین، نوع نگاه خود به مسائل را تغییر دهد. وی در پایان تأکید کرد: نباید در پذیرش هر باور شتاب‌زده عمل کنیم و در عین حال نباید مقاومت در برابر پذیرش یک حقیقت نیز به لجاجت تبدیل شود؛ بلکه باید با تحقیق، شناخت، استدلال و تفکر، واقعیت را از روایت‌های نادرست تشخیص دهیم. از خراسان جنوبی، دکتر محمدحسین سالاری‌فر، دانشیار گروه روانشناسی و معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند شامگاه (۲۴ مرداد) در نشست «نقش تفکر در جنگ روانی» با اشاره به اهمیت تفکر در زندگی فردی و اجتماعی، اظهار کرد: انسان زمانی که با اطلاعات جدید مواجه می‌شود، میان دانسته‌های قبلی و اطلاعات جدید ارتباط برقرار کرده و به نتیجه می‌رسد که این فرایند همان تفکر است. وی با بیان اینکه انسان همواره با مجهولات روبه‌رو است، گفت: زمانی که از معلوم به سمت مجهول حرکت می‌کنیم و از اطلاعات و دانسته‌های آشنا برای حل یک مسئله استفاده می‌کنیم، در واقع در حال تفکر هستیم. وی افزود: تفکر می‌تواند هم آسیب‌زا و هم کمک‌کننده باشد و بسیاری از مشکلات روانشناختی افراد نیز به شیوه تفکر آنها ارتباط دارد. دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند ادامه داد: اختلالات خلقی، اضطرابی، وسواس، ترس‌ها و هراس‌ها در بسیاری از موارد با شیوه تفکر افراد ارتباط دارند و اگر فرد بتواند نوع تفکر خود را اصلاح کند، می‌تواند در مسیر غلبه بر بسیاری از این مشکلات گام بردارد. جنگ روانی؛ بازی با ترس و امید سالاری‌فر با اشاره به پیوند میان تفکر و جنگ روانی بیان کرد: اگر تفکر انسان دچار مشکل شود، در جنگ روانی نیز آسیب‌پذیر خواهد شد. وی افزود: در جنگ روانی، دشمن تلاش می‌کند با تهدید، اخبار جعلی و روایت‌های نادرست، احساسات افراد را تحت تأثیر قرار دهد و بر ترس و امید جامعه اثر بگذارد. معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند با اشاره به نمونه‌هایی از انتشار اخبار جعلی در فضای مجازی، گفت: گاهی یک خبر نادرست با هدف ایجاد ترس منتشر می‌شود تا افراد احساس کنند شرایط از کنترل خارج شده و دیگر امیدی وجود ندارد. وی تصریح کرد: جنگ روانی بر احساسات انسان، به‌ویژه ترس و امید، تمرکز می‌کند و تلاش دارد از طریق ایجاد وحشت در جامعه و القای پیروزی خود، روحیه مردم را تحت تأثیر قرار دهد. جنگ شناختی؛ نبردی بدون شلیک گلوله سالاری‌فر جنگ شناختی را متفاوت از جنگ سخت دانست و گفت: در جنگ شناختی، گلوله‌ای شلیک نمی‌شود و خبری از موشک و هواپیما نیست، بلکه هدف اصلی، ذهن، باورها و اعتقادات افراد است. وی ادامه داد: جنگ روانی از جنگ شناختی استفاده می‌کند و تلاش دارد باورهای پایه‌ای افراد را هدف قرار داده و واقعیت را به شکلی متفاوت نشان دهد تا تصویری که در ذهن جامعه شکل می‌گیرد از حقیقت فاصله بگیرد. دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند با هشدار نسبت به بازنشر مطالب بدون بررسی در فضای مجازی، اظهار کرد: گاهی یک باور نادرست در فضای مجازی رواج پیدا می‌کند و متأسفانه خود ما آن را از یک گروه به گروه دیگر منتقل می‌کنیم، بدون اینکه بررسی کنیم این محتوا چیست و چه هدفی را دنبال می‌کند. وی تأکید کرد: در مواجهه با اخبار و مطالب فضای مجازی باید ابتدا به منبع، هدف و محتوای پیام توجه کنیم و سپس درباره انتشار آن تصمیم بگیریم. خطاهای شناختی؛ پاشنه آشیل جامعه در جنگ روانی سالاری‌فر با اشاره به برخی خطاهای شناختی، تفکر دوقطبی را یکی از این خطاها دانست و گفت: برخی افراد همه مسائل را سیاه و سفید می‌بینند و تصور می‌کنند اگر به بالاترین نتیجه نرسند، کاملاً شکست خورده‌اند؛ در حالی که واقعیت بسیار پیچیده‌تر از این دوگانه‌سازی است. وی افزود: دشمنان در جنگ روانی و شناختی از همین سوگیری‌ها و تفکرات نادرست برای پیشبرد اهداف خود استفاده می‌کنند و دو قطبی کردن جامعه می‌تواند به اتحاد اجتماعی آسیب بزند. این روانشناس همچنین نسبت به «غلو کردن» و بزرگ‌نمایی مشکلات هشدار داد و گفت: باید واقع‌بین باشیم و مسائل را مبتنی بر واقعیت‌های جامعه تحلیل کنیم؛ زیرا بزرگ‌نمایی مشکلات می‌تواند موجب از بین رفتن امید افراد نسبت به آینده شود. سالاری‌فر «استدلال هیجانی» را از دیگر خطاهای شناختی عنوان کرد و گفت: زمانی که انسان بر اساس هیجانات مثبت یا منفی خود قضاوت و تصمیم‌گیری می‌کند، ممکن است واقعیت را نادیده بگیرد. وی ادامه داد: دشمن نیز می‌تواند با تحریک هیجان‌های منفی نسبت به گروه‌ها و افراد مختلف، زمینه قضاوت‌های نادرست را فراهم کند. سوگیری تأییدی و اثر هاله‌ای؛ مراقب قضاوت‌ها باشیم معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند با اشاره به «سوگیری تأییدی» گفت: انسان گاهی هر چیزی را که باورهای قبلی او را تأیید کند می‌پذیرد و هر چیزی را که با آن باورها در تضاد باشد، حتی اگر درست باشد، رد می‌کند. وی افزود: باید مراقب باشیم اگر باور پایه‌ای ما دچار نقص است، به جای اینکه هر مطلب تأییدکننده آن را بپذیریم، امکان اصلاح باور خود را نیز در نظر بگیریم. سالاری‌فر «اثر هاله‌ای» را نیز یکی دیگر از خطاهای شناختی برشمرد و بیان کرد: گاهی بر اساس یک ویژگی مثبت یا منفی، درباره کل شخصیت یک فرد قضاوت می‌کنیم؛ در حالی که شخصیت انسان پیچیده است و نمی‌توان بر اساس یک رفتار، درباره تمام ابعاد شخصیت او حکم صادر کرد. وی همچنین درباره «اثر همنوایی» گفت: گاهی افراد تنها به دلیل اینکه تعداد زیادی از مردم یک باور یا رفتار را پذیرفته‌اند، بدون تحقیق و بررسی همان مسیر را دنبال می‌کنند. دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند تأکید کرد: اکثریت همیشه به معنای درست بودن یک باور نیست و انسان باید پیش از پذیرش یک موضوع، درباره آن تحقیق و تفحص کند. از کربلا تا امروز؛ درس‌هایی برای شناخت جنگ روایت‌ها سالاری‌فر با اشاره به نمونه‌هایی تاریخی از جنگ روایت‌ها و تأثیر آن بر جامعه، اظهار کرد: تاریخ اسلام نمونه‌های متعددی از تأثیر روایت‌ها، تحریف واقعیت‌ها، تطمیع، ترس، کینه و خطاهای تفکری بر تصمیم انسان‌ها را در خود دارد. وی با اشاره به حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع)، گفت: باید بررسی کنیم چه اتفاقی رخ داد که برخی افراد با وجود شناخت جایگاه امام حسین(ع)، در برابر ایشان قرار گرفتند. وی ادامه داد: در این حوادث، عواملی همچون طمع، کینه، همنوایی و خطا در تفکر نقش داشتند و این موضوع نشان می‌دهد که انسان باید همواره نسبت به خطاهای شناختی و تأثیر هیجانات بر تصمیم‌های خود هوشیار باشد. سالاری‌فر با اشاره به جنگ‌های معاصر نیز گفت: ایجاد ترس و وحشت و القای اینکه «همه چیز تمام شده است» از شگردهای جنگ روانی است و در چنین شرایطی حفظ آرامش، بررسی اطلاعات و تکیه بر واقعیت‌ها اهمیت زیادی دارد. تفکر؛ سنگر دفاع در برابر جنگ روانی دانشیار گروه روانشناسی دانشگاه بیرجند با اشاره به جایگاه تفکر در آموزه‌های دینی، اظهار کرد: شناخت، پایه تفکر است و شناخت درست می‌تواند به تفکر درست و در ادامه به تصمیم‌گیری و قضاوت درست منجر شود. وی با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره تفکر گفت: در منابع دینی بر اهمیت اندیشه و تفکر تأکید فراوانی شده است و این موضوع نشان می‌دهد که تفکر جایگاه مهمی در زندگی انسان دارد. سالاری‌فر با تأکید بر ضرورت تقویت تفکر و سواد شناختی در جامعه گفت: باید مراقب باشیم هر پیام، خبر و سخنی را بدون بررسی نقل نکنیم؛ چراکه هدف جنگ شناختی و روانی می‌تواند از بین بردن اعتماد مردم و ایجاد فاصله میان جامعه و مسئولان باشد. وی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره اینکه زودباوری و دیر باوری امری ذاتی است یا قابل اصلاح، اظهار کرد: تفکر امری قابل یادگیری و تغییر است و هرچند برخی مؤلفه‌ها مانند هوش و خلاقیت می‌توانند زمینه‌های ژنتیکی داشته باشند، اما شیوه تفکر را می‌توان اصلاح کرد. سالاری‌فر خاطرنشان کرد: در فرایند مشاوره روانشناختی نیز یکی از کارهای مهم، اصلاح شیوه تفکر افراد است و انسان می‌تواند با آموزش و تمرین، نوع نگاه خود به مسائل را تغییر دهد. وی در پایان تأکید کرد: نباید در پذیرش هر باور شتاب‌زده عمل کنیم و در عین حال نباید مقاومت در برابر پذیرش یک حقیقت نیز به لجاجت تبدیل شود؛ بلکه باید با تحقیق، شناخت، استدلال و تفکر، واقعیت را از روایت‌های نادرست تشخیص دهیم.