۷ شاخص جاهلیت مدرن در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب

فرخنده با تشریح مؤلفه‌های «جاهلیت مدرن» در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب گفت: گم شدن فضائل و حاکمیت رذائل، نشناختن روابط صحیح انسانی و تبعیض، ظلم و ستم، حاکمیت شهوت و غضب، کشتن انسان‌های بی‌گناه، زورگویی و سوءاستفاده از علم و فناوری و تبرج زنانه، از مهم‌ترین شاخص‌هایی است که برای شناخت جاهلیت مدرن باید مورد توجه قرار گیرد. از خراسان جنوبی، علی فرخنده، مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، شامگاه (۱۷ مرداد) در نشست «جاهلیت مدرن در اندیشه رهبر شهید انقلاب» با قدردانی از فعالان عرصه تولید محتوا، اظهار کرد: یکی از تکالیف مهمی که بعد از شهادت حضرت آقا بر عهده ماست، تبیین منظومه فکری ایشان است؛ چراکه یکی از ابعاد مظلومیت رهبر شهید این بود که در دوران حیات معظم‌له و قائد شهید امت، خیلی از ما که باید ابعاد اندیشه ایشان را می‌شناختیم، آن‌گونه که باید به این شناخت دست پیدا نکردیم. وی با اشاره به تجربه عصر مدرنیته، بیان کرد: حضرت آقا موضوعی را تحت عنوان «جاهلیت مدرن» مطرح می‌کنند که موضوع رساله نیز هست و بسیار جالب است که ایشان متناسب با نرم‌افزار و گفتمان انقلاب اسلامی، کلیدواژه‌هایی را در دوران زعامت خود تولید کردند. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: برای مثال، وقتی وارد حوزه عقلانیت می‌شویم، حضرت آقا کلیدواژه «عقلانیت انقلابی» را مطرح می‌کنند و در یک کفه ترازو عقلانیت علوم تجربی و برگرفته از تفکر لیبرال دموکراسی غرب و در کفه دیگر، عقلانیت انقلابی را قرار می‌دهند. وی افزود: اما این ترجمه فکری در ابعاد مختلف وجود دارد و وقتی وارد بحث «جهالت» می‌شویم، باید ابتدا به خود این کلیدواژه ورود کنیم تا در نهایت به منظومه فکری حضرت آقا برسیم و ببینیم مؤلفه‌ها و شاخص‌های جاهلیت مدرن از نگاه رهبر شهیدمان چیست و امروز ما در نظام بین‌الملل و حتی در بخش محدودی از سطح داخلی، در این ترازو چه وزنی داریم و کجای کار هستیم. جاهلیت فقط نادانی نیست؛ سفاهت، غرور و نپذیرفتن حقیقت است فرخنده با بیان اینکه در ذهن عمومی، جاهلیت معمولاً در مقابل علم و به معنای نادانی تصور می‌شود، گفت: مراد از جاهلیت صرفاً این نیست که بگوییم یک نادانی وجود دارد که مقابل آن دانایی قرار می‌گیرد؛ بلکه آنچه از معنای جاهلیت استنباط می‌شود، مشتق از مفاهیمی همچون سفاهت، غضب، غرور و عدم پذیرش حقیقت است. وی ادامه داد: جاهلیت حالتی است که در انسان به وجود می‌آید و انسان به مرحله سفاهت می‌رسد، کبر و غرور بر او غلبه می‌کند و حاضر نیست حقیقت را بپذیرد. در بخش دیگری نیز گفته می‌شود که غلبه یا حاکمیت نیروی شهوانی و غضبی بر انسان، از جنس جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: اگر بخواهیم با یک اصطلاح ساده و عامه‌پسند بیان کنیم، جاهلیت شبیه این است که می‌گویند «طرف خودش را به خواب زده است» و بیدار کردن کسی که خودش را به خواب زده، کار راحتی نیست؛ چراکه از روی کبر، لجاجت و عدم پذیرش حقیقت، خود را به خواب زده است. قرآن کریم چهار نوع جاهلیت را معرفی می‌کند فرخنده با اشاره به آیات قرآن کریم اظهار کرد: وقتی به قرآن رجوع می‌کنیم، قرآن چهار نوع جاهلیت را در چهار سوره متفاوت و درباره چهار گروه مختلف مطرح می‌کند. وی نخستین نوع جاهلیت را جاهلیت در حوزه ظن، گمان و ادراک انسان دانست و گفت: سوره مبارکه آل‌عمران، آیه ۱۵۴ به این موضوع اشاره دارد؛ جایی که از گمان جاهلی نسبت به خداوند سخن گفته می‌شود. وی افزود: این ماجرا مربوط به جنگ احد است؛ عده‌ای در مقابل حقانیت خداوند دچار شک و تردید شده بودند. گویی می‌گفتند آیا قدرت خدا می‌تواند از قدرت‌های مادی بیشتر باشد؟ این گمان و ظن، از نوع جاهلیت است. فرخنده ادامه داد: در همین آیه، یک گفتمان سیاسی و امنیتی نیز وجود دارد. برخی می‌گفتند اگر ما در جنگ احد کوتاه می‌آمدیم، بسیاری از مسلمانان کشته نمی‌شدند و اگر جنگ نمی‌کردیم، جان خیلی از افراد سالم می‌ماند. آنها با استدلال‌های مختلف تلاش می‌کردند گمان جاهلی خود و تردید نسبت به قدرت لایزال الهی را توجیه کنند. وی تصریح کرد: خداوند در پایان این آیه می‌فرماید که اگر در خانه‌های خود نیز می‌ماندید، زمانی که مرگ شما فرا برسد، همان مرگ به سراغتان می‌آمد؛ بنابراین نباید وادادگی فکری و عدم اعتقاد درونی خود به قدرت لایزال الهی را با این استدلال‌ها توجیه کرد. این یک نوع جاهلیت است. حکم‌گذاری در مقابل حکم الهی؛ دومین نوع جاهلیت فرخنده دومین نوع جاهلیت را مربوط به حوزه قانون‌گذاری و حکم‌گذاری دانست و گفت: سوره مبارکه مائده، آیه ۵۰ می‌فرماید: «أَفَحُکْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْمًا لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ». وی افزود: وقتی در مقابل حکم خدا، قانون دیگری برای خودمان می‌آوریم و آن را اجرا می‌کنیم، این حکم، از جنس حکم جاهلیت است. هر چیزی که در مقابل حکم الهی قرار گیرد و به عنوان قانون و روش اداره جامعه مطرح شود، جنس آن جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: اگر در یک جامعه، احکام و قوانین اداره جامعه از جنس جاهلیت باشد، به تبع آن نظام جاهلی شکل می‌گیرد و از دل جامعه‌ای که تفکر جاهلی در آن حاکم است، حکمرانی جاهلی شکل خواهد گرفت. تبرج و رفتار اخلاقی نادرست؛ سومین جلوه جاهلیت وی سومین نوع جاهلیت را جاهلیت در حوزه رفتار و اخلاق عنوان کرد و گفت: قرآن کریم در سوره مبارکه احزاب، آیه ۳۳ درباره «تبرج الجاهلیة الاولی» سخن می‌گوید. فرخنده با اشاره به اینکه این آیه درباره همسران پیامبر(ص) نازل شده است، افزود: برخی تصور می‌کنند در شرایط جنگی نباید به موضوعاتی مانند حجاب توجه کرد، در حالی که آیه حجاب در شرایط جنگی و در ماجرای جنگ احزاب نازل شده و قرآن کریم تبرج را از جنس جاهلیت معرفی می‌کند. وی بیان کرد: در تفسیر نمونه نیز درباره «جاهلیت اولی» توضیح داده شده که به دوران پیش از بعثت پیامبر اکرم(ص) بازمی‌گردد و نوع پوشش زنان در آن زمان به گونه‌ای بود که بخش‌هایی از گوش و زیر گلو نمایان می‌شد و قرآن از این نوع رفتار با عنوان تبرج جاهلیت یاد می‌کند. تعصب و حمیت؛ چهارمین نوع جاهلیت فرخنده چهارمین نوع جاهلیت را «حمیت و تعصب» عنوان کرد و گفت: گاهی انسان در یک موضع سیاسی یا فکری قرار می‌گیرد و حاضر نیست از آن موضع عقب‌نشینی کند. در حوزه سیاست به این وضعیت سیاست‌زدگی و درباره افراد، شخصیت‌زدگی گفته می‌شود. وی افزود: حتی اگر موضعی که گرفته‌ایم باطل باشد، باز حاضر نیستیم آن را رها کنیم. قرآن کریم در سوره مبارکه فتح، آیه ۲۶ از این وضعیت با عنوان «حَمِیَّةَ الْجَاهِلِیَّةِ» یاد می‌کند. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: اگر در حوزه عقلانیت یک موضع گرفتیم و گفتیم عقلانیت یک موضوع است، نباید آن را به شکل صفر و صدی دنبال کنیم. عقلانیت و دیانت در کنار یکدیگر مکمل هستند؛ «ما حکم به الشرع حکم به العقل و ما حکم به العقل حکم به الشرع». وی ادامه داد: اینکه انسان بگوید چون من متعلق به یک جریان سیاسی یا فکری هستم، پس همه افراد جریان مقابل دروغ می‌گویند، از جنس جاهلیت و تعصب است. انسان باید به فرمایش امیرالمؤمنین(ع) «اعرف الحق تعرف اهله» توجه کند؛ یعنی معیار باید حق باشد. قرآن برای هر نوع جاهلیت، راهکار مقابله نیز ارائه کرده است فرخنده با اشاره به اینکه قرآن کریم در کنار طرح جاهلیت، راهکار مقابله با آن را نیز بیان کرده است، گفت: اگر انسان در حوزه ظن و گمان دچار جاهلیت شد، راهکار آن تقویت بنیه ایمانی و یقین در حوزه خداشناسی و توحید است. وی افزود: در حوزه حکمرانی، حکم‌گذاری و قانون‌گذاری نیز اگر دچار جاهلیت شدیم، جایگزین آن، تبعیت از حکم خدا و عبودیت در برابر پروردگار است؛ خداوند فرموده است این‌گونه عمل کنید و انسان باید با بندگی و تبعیت از احکام الهی حرکت کند. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره راهکار مقابله با تبرج و جاهلیت رفتاری نیز گفت: خداوند در همان آیات توصیه‌هایی به بانوان کرده که اقامه نماز، دوری از چشم نامحرم، ادای زکات و فرمانبرداری از احکام خدا و فرامین رسول خدا(ص) از جمله آنهاست. وی یادآور شد: درباره نوع چهارم جاهلیت، یعنی حمیت و تعصب نیز در مقابل آن چیزی که انسان را به آرامش می‌رساند، یاد خدا و سکینه الهی است. خداوند در مقابل حمیت و تعصب دشمنان، سکینه و آرامش خود را بر قلب مؤمنان و رسول خدا(ص) نازل می‌کند. جاهلیت فقط متعلق به دوران پیش از بعثت نیست فرخنده با تأکید بر اینکه جاهلیت دو بخش دارد، گفت: یک نوع جاهلیت مربوط به دوران پیش از بعثت پیامبر اکرم(ص) است و نوع دیگر، جاهلیتی است که پس از بعثت نیز می‌تواند در جامعه اسلامی شکل بگیرد. وی افزود: برخی تصور می‌کنند با بعثت پیامبر(ص)، جاهلیت به پایان رسید؛ اینکه در دوران جاهلیت دختران را زنده به گور می‌کردند، نظام طبقاتی وجود داشت و با بعثت پیامبر(ص) این مسائل تغییر کرد، بنابراین جاهلیت تمام شد؛ اما واقعیت این است که اینجا آغاز ماجراست. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تصریح کرد: امروز درباره گام‌های تمدنی انقلاب اسلامی نیز همین مسئله را مطرح می‌کنیم. انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ انجام شد، اما انقلاب در سال ۱۳۵۷ به پایان نرسید، بلکه آغاز شد. اهداف انقلاب هنوز به طور کامل محقق نشده و مسیر طولانی برای رسیدن به آن اهداف در پیش است. وی ادامه داد: نوع دوم جاهلیت به عصر بعد از بعثت پیامبر اکرم(ص) بازمی‌گردد و پیامبر(ص) در روایتی درباره این موضوع می‌فرمایند که در میان دو جاهلیت مبعوث شده‌ام و این جاهلیت دوم به مراتب پیچیده‌تر و بدتر از جاهلیت اول است. جاهلیت مدرن، پیچیده‌تر از جاهلیت دوران پیش از بعثت است فرخنده بیان کرد: ما امروز به مردم عصر حجر و دوران پیش از نهضت پیامبر(ص) نگاه می‌کنیم و به شرایط آن زمان می‌خندیم، اما پیامبر اکرم(ص) هزار و ۴۰۰ سال پیش هشدار داده‌اند که مراقب باشید؛ شرایط می‌تواند سخت‌تر و فتنه‌ها پیچیده‌تر شود. وی با اشاره به نهج‌البلاغه گفت: در خطبه ۹۵ نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنین(ع) شرایط جاهلیت اولی را ترسیم می‌کنند و می‌فرمایند مردم در زمان بعثت پیامبر(ص) در حیرت و سرگردانی بودند، فتنه‌ها فراگیر شده بود، هواهای نفسانی بر زندگی اجتماعی چیره شده و خودبزرگ‌بینی و تکبر فراگیر شده بود. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: اینها دقیقاً همان کلیدواژه‌هایی است که درباره جاهلیت بیان کردیم و امیرالمؤمنین(ع) وضعیت اجتماعی جامعه در ابتدای بعثت را با همین مفاهیم ترسیم می‌کنند. وی با اشاره به بیانات امیرالمؤمنین(ع) درباره جاهلیت ثانی گفت: در بخش دیگری از نهج‌البلاغه، حضرت شرایطی را توصیف می‌کنند که همان جاهلیت دوم و بعد از بعثت پیامبر اکرم(ص) است؛ دوره‌ای که قرآن باقی می‌ماند، اما تنها از آن اسم و ظاهری تشریفاتی باقی خواهد ماند و از اسلام نیز جز نام آن باقی نمی‌ماند. فرخنده اضافه کرد: امیرالمؤمنین(ع) درباره مساجد نیز هشدار می‌دهند که مساجد از نظر ظاهری آباد هستند، اما از هدایتگری و کارکرد اصلی خود فاصله می‌گیرند. وی با اشاره به کلیدواژه «مسجد تراز انقلاب اسلامی» در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، اظهار کرد: حضرت آقا بر مسئله مسجد تراز انقلاب تأکید داشتند و این موضوع نیازمند بررسی گسترده در منظومه فکری ایشان است. مؤلفه‌های جاهلیت مدرن از نگاه رهبر شهید انقلاب فرخنده با بیان اینکه در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، شاخص‌ها و مؤلفه‌هایی برای شناخت جاهلیت مدرن مطرح شده است، گفت: یکی از این مؤلفه‌ها، گم شدن فضائل و حاکمیت رذائل است. وی ادامه داد: حضرت آقا در معنای وسیع جاهلیت می‌فرمایند که جاهلیت عبارت است از غلبه و حاکمیت نیروی شهوت و غضب انسانی بر محیط زندگی و در جای دیگری نیز تأکید دارند که جوامع انسانی اگر تحت تأثیر تمایلات شهوانی و غضبی قرار بگیرند، به شکلی درمی‌آیند که فضائل در آنها گم و رذائل حاکم می‌شود؛ این همان جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: اگر بخواهیم این موضوع را خلاصه کنیم، جاهلیت یعنی «دلم می‌خواهد». وقتی خواست انسان جای حقیقت و حکم الهی را بگیرد، این از جنس جاهلیت است. وی با اشاره به وجه مشترک و تمایز جاهلیت اولی و جاهلیت مدرن افزود: جاهلیت اولی و جاهلیت مدرن دو وجه مشترک و یک وجه تمایز دارند. وجه تمایز این است که در جاهلیت اولی، مردم علم و آگاهی و امکانات امروز را نداشتند، اما در جاهلیت مدرن، انسان به علم، دانش و تکنولوژی مجهز است و با وجود این امکانات دچار جاهلیت شده است. فرخنده تصریح کرد: وجه مشترک هر دو جاهلیت نیز قانون‌گریزی و مقابله با حکم خداست. تبعیض و نشناختن روابط صحیح انسانی از شاخصه‌های جاهلیت مدرن است وی دومین مؤلفه جاهلیت مدرن از نگاه رهبر معظم انقلاب را نشناختن روابط انسانی و وجود تبعیض عنوان کرد و گفت: حضرت آقا می‌فرمایند اگر بشر به دانش‌های مختلف دست پیدا کند، اما روابط صحیح انسانی را نشناسد، دچار جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: اگر بشر به اوج علم برسد، اما از نظر حقوق و احکام معتقد به دو گونه انسان و دو طبقه بشر باشد، این بشر جاهل است. وی بیان کرد: حضرت آقا در ۱۲ بهمن سال ۱۳۹۱ نیز بر این موضوع تأکید کرده‌اند که علم به تنهایی نمی‌تواند بشر را از جاهلیت نجات دهد و شناخت روابط صحیح انسانی و رعایت عدالت، بخش مهمی از این مسئله است. ظلم و ستم؛ یکی دیگر از شاخص‌های جاهلیت مدرن فرخنده سومین مؤلفه جاهلیت مدرن را وجود ظلم، جور و ستم دانست و گفت: اگر بشریت به پیشرفت‌های مادی نیز برسد، اما بنای زندگی، ظالمانه باشد و زورگویی بر زندگی مردم حاکم شود، قدرت‌های قوی، ضعفا را پایمال کنند و در دنیا نور معرفت و انسانیت نباشد و فریب رایج شود، باز هم همان جاهلیت است. وی چهارمین مؤلفه را حاکمیت شهوت و غضب عنوان کرد و افزود: پنجمین شاخص نیز کشتن انسان‌های بی‌گناه است؛ مسئله‌ای که در جهان امروز نمونه‌های فراوانی از آن را می‌توان مشاهده کرد. علم و تکنولوژی در خدمت جاهلیت؛ از ساخت سلاح تا کشتار انسان‌ها مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ششمین شاخص جاهلیت مدرن را زورگویی از طریق سوءاستفاده از علم و تکنولوژی دانست و گفت: این جمله را باید مورد توجه قرار داد که «جاهلیت مسلح و مجهز به سلاح علم و دانش است». وی افزود: علم که باید مایه رستگاری انسان باشد، در جاهلیت مدرن به وسیله‌ای برای تیره‌روزی انسان و بدبختی جوامع بشری تبدیل شده است. کسانی که امروز به دنیا زور می‌گویند، با تکیه بر فرآورده‌های دانش خود این کار را انجام می‌دهند. فرخنده بیان کرد: سلاح‌هایی که امروز ساخته می‌شود، حاصل دانش بشر است؛ اما وقتی دانش در خدمت جاهلیت قرار می‌گیرد، سلاح اتمی برای کشتن انسان ساخته می‌شود. این همان جاهلیتی است که در دوره مدرنیته نیز وجود دارد. وی در ادامه به هفتمین شاخص جاهلیت مدرن از نگاه رهبر معظم انقلاب اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از نشانه‌های جاهلیت، تبرج زنانه است که حضرت آقا نیز بر آن تأکید کرده‌اند و این موضوع یکی از مسائل مهم در شناخت جاهلیت مدرن به شمار می‌رود. از خراسان جنوبی، علی فرخنده، مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، شامگاه (۱۷ مرداد) در نشست «جاهلیت مدرن در اندیشه رهبر شهید انقلاب» با قدردانی از فعالان عرصه تولید محتوا، اظهار کرد: یکی از تکالیف مهمی که بعد از شهادت حضرت آقا بر عهده ماست، تبیین منظومه فکری ایشان است؛ چراکه یکی از ابعاد مظلومیت رهبر شهید این بود که در دوران حیات معظم‌له و قائد شهید امت، خیلی از ما که باید ابعاد اندیشه ایشان را می‌شناختیم، آن‌گونه که باید به این شناخت دست پیدا نکردیم. وی با اشاره به تجربه عصر مدرنیته، بیان کرد: حضرت آقا موضوعی را تحت عنوان «جاهلیت مدرن» مطرح می‌کنند که موضوع رساله نیز هست و بسیار جالب است که ایشان متناسب با نرم‌افزار و گفتمان انقلاب اسلامی، کلیدواژه‌هایی را در دوران زعامت خود تولید کردند. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: برای مثال، وقتی وارد حوزه عقلانیت می‌شویم، حضرت آقا کلیدواژه «عقلانیت انقلابی» را مطرح می‌کنند و در یک کفه ترازو عقلانیت علوم تجربی و برگرفته از تفکر لیبرال دموکراسی غرب و در کفه دیگر، عقلانیت انقلابی را قرار می‌دهند. وی افزود: اما این ترجمه فکری در ابعاد مختلف وجود دارد و وقتی وارد بحث «جهالت» می‌شویم، باید ابتدا به خود این کلیدواژه ورود کنیم تا در نهایت به منظومه فکری حضرت آقا برسیم و ببینیم مؤلفه‌ها و شاخص‌های جاهلیت مدرن از نگاه رهبر شهیدمان چیست و امروز ما در نظام بین‌الملل و حتی در بخش محدودی از سطح داخلی، در این ترازو چه وزنی داریم و کجای کار هستیم. جاهلیت فقط نادانی نیست؛ سفاهت، غرور و نپذیرفتن حقیقت است فرخنده با بیان اینکه در ذهن عمومی، جاهلیت معمولاً در مقابل علم و به معنای نادانی تصور می‌شود، گفت: مراد از جاهلیت صرفاً این نیست که بگوییم یک نادانی وجود دارد که مقابل آن دانایی قرار می‌گیرد؛ بلکه آنچه از معنای جاهلیت استنباط می‌شود، مشتق از مفاهیمی همچون سفاهت، غضب، غرور و عدم پذیرش حقیقت است. وی ادامه داد: جاهلیت حالتی است که در انسان به وجود می‌آید و انسان به مرحله سفاهت می‌رسد، کبر و غرور بر او غلبه می‌کند و حاضر نیست حقیقت را بپذیرد. در بخش دیگری نیز گفته می‌شود که غلبه یا حاکمیت نیروی شهوانی و غضبی بر انسان، از جنس جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: اگر بخواهیم با یک اصطلاح ساده و عامه‌پسند بیان کنیم، جاهلیت شبیه این است که می‌گویند «طرف خودش را به خواب زده است» و بیدار کردن کسی که خودش را به خواب زده، کار راحتی نیست؛ چراکه از روی کبر، لجاجت و عدم پذیرش حقیقت، خود را به خواب زده است. قرآن کریم چهار نوع جاهلیت را معرفی می‌کند فرخنده با اشاره به آیات قرآن کریم اظهار کرد: وقتی به قرآن رجوع می‌کنیم، قرآن چهار نوع جاهلیت را در چهار سوره متفاوت و درباره چهار گروه مختلف مطرح می‌کند. وی نخستین نوع جاهلیت را جاهلیت در حوزه ظن، گمان و ادراک انسان دانست و گفت: سوره مبارکه آل‌عمران، آیه ۱۵۴ به این موضوع اشاره دارد؛ جایی که از گمان جاهلی نسبت به خداوند سخن گفته می‌شود. وی افزود: این ماجرا مربوط به جنگ احد است؛ عده‌ای در مقابل حقانیت خداوند دچار شک و تردید شده بودند. گویی می‌گفتند آیا قدرت خدا می‌تواند از قدرت‌های مادی بیشتر باشد؟ این گمان و ظن، از نوع جاهلیت است. فرخنده ادامه داد: در همین آیه، یک گفتمان سیاسی و امنیتی نیز وجود دارد. برخی می‌گفتند اگر ما در جنگ احد کوتاه می‌آمدیم، بسیاری از مسلمانان کشته نمی‌شدند و اگر جنگ نمی‌کردیم، جان خیلی از افراد سالم می‌ماند. آنها با استدلال‌های مختلف تلاش می‌کردند گمان جاهلی خود و تردید نسبت به قدرت لایزال الهی را توجیه کنند. وی تصریح کرد: خداوند در پایان این آیه می‌فرماید که اگر در خانه‌های خود نیز می‌ماندید، زمانی که مرگ شما فرا برسد، همان مرگ به سراغتان می‌آمد؛ بنابراین نباید وادادگی فکری و عدم اعتقاد درونی خود به قدرت لایزال الهی را با این استدلال‌ها توجیه کرد. این یک نوع جاهلیت است. حکم‌گذاری در مقابل حکم الهی؛ دومین نوع جاهلیت فرخنده دومین نوع جاهلیت را مربوط به حوزه قانون‌گذاری و حکم‌گذاری دانست و گفت: سوره مبارکه مائده، آیه ۵۰ می‌فرماید: «أَفَحُکْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْمًا لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ». وی افزود: وقتی در مقابل حکم خدا، قانون دیگری برای خودمان می‌آوریم و آن را اجرا می‌کنیم، این حکم، از جنس حکم جاهلیت است. هر چیزی که در مقابل حکم الهی قرار گیرد و به عنوان قانون و روش اداره جامعه مطرح شود، جنس آن جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: اگر در یک جامعه، احکام و قوانین اداره جامعه از جنس جاهلیت باشد، به تبع آن نظام جاهلی شکل می‌گیرد و از دل جامعه‌ای که تفکر جاهلی در آن حاکم است، حکمرانی جاهلی شکل خواهد گرفت. تبرج و رفتار اخلاقی نادرست؛ سومین جلوه جاهلیت وی سومین نوع جاهلیت را جاهلیت در حوزه رفتار و اخلاق عنوان کرد و گفت: قرآن کریم در سوره مبارکه احزاب، آیه ۳۳ درباره «تبرج الجاهلیة الاولی» سخن می‌گوید. فرخنده با اشاره به اینکه این آیه درباره همسران پیامبر(ص) نازل شده است، افزود: برخی تصور می‌کنند در شرایط جنگی نباید به موضوعاتی مانند حجاب توجه کرد، در حالی که آیه حجاب در شرایط جنگی و در ماجرای جنگ احزاب نازل شده و قرآن کریم تبرج را از جنس جاهلیت معرفی می‌کند. وی بیان کرد: در تفسیر نمونه نیز درباره «جاهلیت اولی» توضیح داده شده که به دوران پیش از بعثت پیامبر اکرم(ص) بازمی‌گردد و نوع پوشش زنان در آن زمان به گونه‌ای بود که بخش‌هایی از گوش و زیر گلو نمایان می‌شد و قرآن از این نوع رفتار با عنوان تبرج جاهلیت یاد می‌کند. تعصب و حمیت؛ چهارمین نوع جاهلیت فرخنده چهارمین نوع جاهلیت را «حمیت و تعصب» عنوان کرد و گفت: گاهی انسان در یک موضع سیاسی یا فکری قرار می‌گیرد و حاضر نیست از آن موضع عقب‌نشینی کند. در حوزه سیاست به این وضعیت سیاست‌زدگی و درباره افراد، شخصیت‌زدگی گفته می‌شود. وی افزود: حتی اگر موضعی که گرفته‌ایم باطل باشد، باز حاضر نیستیم آن را رها کنیم. قرآن کریم در سوره مبارکه فتح، آیه ۲۶ از این وضعیت با عنوان «حَمِیَّةَ الْجَاهِلِیَّةِ» یاد می‌کند. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: اگر در حوزه عقلانیت یک موضع گرفتیم و گفتیم عقلانیت یک موضوع است، نباید آن را به شکل صفر و صدی دنبال کنیم. عقلانیت و دیانت در کنار یکدیگر مکمل هستند؛ «ما حکم به الشرع حکم به العقل و ما حکم به العقل حکم به الشرع». وی ادامه داد: اینکه انسان بگوید چون من متعلق به یک جریان سیاسی یا فکری هستم، پس همه افراد جریان مقابل دروغ می‌گویند، از جنس جاهلیت و تعصب است. انسان باید به فرمایش امیرالمؤمنین(ع) «اعرف الحق تعرف اهله» توجه کند؛ یعنی معیار باید حق باشد. قرآن برای هر نوع جاهلیت، راهکار مقابله نیز ارائه کرده است فرخنده با اشاره به اینکه قرآن کریم در کنار طرح جاهلیت، راهکار مقابله با آن را نیز بیان کرده است، گفت: اگر انسان در حوزه ظن و گمان دچار جاهلیت شد، راهکار آن تقویت بنیه ایمانی و یقین در حوزه خداشناسی و توحید است. وی افزود: در حوزه حکمرانی، حکم‌گذاری و قانون‌گذاری نیز اگر دچار جاهلیت شدیم، جایگزین آن، تبعیت از حکم خدا و عبودیت در برابر پروردگار است؛ خداوند فرموده است این‌گونه عمل کنید و انسان باید با بندگی و تبعیت از احکام الهی حرکت کند. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره راهکار مقابله با تبرج و جاهلیت رفتاری نیز گفت: خداوند در همان آیات توصیه‌هایی به بانوان کرده که اقامه نماز، دوری از چشم نامحرم، ادای زکات و فرمانبرداری از احکام خدا و فرامین رسول خدا(ص) از جمله آنهاست. وی یادآور شد: درباره نوع چهارم جاهلیت، یعنی حمیت و تعصب نیز در مقابل آن چیزی که انسان را به آرامش می‌رساند، یاد خدا و سکینه الهی است. خداوند در مقابل حمیت و تعصب دشمنان، سکینه و آرامش خود را بر قلب مؤمنان و رسول خدا(ص) نازل می‌کند. جاهلیت فقط متعلق به دوران پیش از بعثت نیست فرخنده با تأکید بر اینکه جاهلیت دو بخش دارد، گفت: یک نوع جاهلیت مربوط به دوران پیش از بعثت پیامبر اکرم(ص) است و نوع دیگر، جاهلیتی است که پس از بعثت نیز می‌تواند در جامعه اسلامی شکل بگیرد. وی افزود: برخی تصور می‌کنند با بعثت پیامبر(ص)، جاهلیت به پایان رسید؛ اینکه در دوران جاهلیت دختران را زنده به گور می‌کردند، نظام طبقاتی وجود داشت و با بعثت پیامبر(ص) این مسائل تغییر کرد، بنابراین جاهلیت تمام شد؛ اما واقعیت این است که اینجا آغاز ماجراست. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تصریح کرد: امروز درباره گام‌های تمدنی انقلاب اسلامی نیز همین مسئله را مطرح می‌کنیم. انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ انجام شد، اما انقلاب در سال ۱۳۵۷ به پایان نرسید، بلکه آغاز شد. اهداف انقلاب هنوز به طور کامل محقق نشده و مسیر طولانی برای رسیدن به آن اهداف در پیش است. وی ادامه داد: نوع دوم جاهلیت به عصر بعد از بعثت پیامبر اکرم(ص) بازمی‌گردد و پیامبر(ص) در روایتی درباره این موضوع می‌فرمایند که در میان دو جاهلیت مبعوث شده‌ام و این جاهلیت دوم به مراتب پیچیده‌تر و بدتر از جاهلیت اول است. جاهلیت مدرن، پیچیده‌تر از جاهلیت دوران پیش از بعثت است فرخنده بیان کرد: ما امروز به مردم عصر حجر و دوران پیش از نهضت پیامبر(ص) نگاه می‌کنیم و به شرایط آن زمان می‌خندیم، اما پیامبر اکرم(ص) هزار و ۴۰۰ سال پیش هشدار داده‌اند که مراقب باشید؛ شرایط می‌تواند سخت‌تر و فتنه‌ها پیچیده‌تر شود. وی با اشاره به نهج‌البلاغه گفت: در خطبه ۹۵ نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنین(ع) شرایط جاهلیت اولی را ترسیم می‌کنند و می‌فرمایند مردم در زمان بعثت پیامبر(ص) در حیرت و سرگردانی بودند، فتنه‌ها فراگیر شده بود، هواهای نفسانی بر زندگی اجتماعی چیره شده و خودبزرگ‌بینی و تکبر فراگیر شده بود. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: اینها دقیقاً همان کلیدواژه‌هایی است که درباره جاهلیت بیان کردیم و امیرالمؤمنین(ع) وضعیت اجتماعی جامعه در ابتدای بعثت را با همین مفاهیم ترسیم می‌کنند. وی با اشاره به بیانات امیرالمؤمنین(ع) درباره جاهلیت ثانی گفت: در بخش دیگری از نهج‌البلاغه، حضرت شرایطی را توصیف می‌کنند که همان جاهلیت دوم و بعد از بعثت پیامبر اکرم(ص) است؛ دوره‌ای که قرآن باقی می‌ماند، اما تنها از آن اسم و ظاهری تشریفاتی باقی خواهد ماند و از اسلام نیز جز نام آن باقی نمی‌ماند. فرخنده اضافه کرد: امیرالمؤمنین(ع) درباره مساجد نیز هشدار می‌دهند که مساجد از نظر ظاهری آباد هستند، اما از هدایتگری و کارکرد اصلی خود فاصله می‌گیرند. وی با اشاره به کلیدواژه «مسجد تراز انقلاب اسلامی» در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، اظهار کرد: حضرت آقا بر مسئله مسجد تراز انقلاب تأکید داشتند و این موضوع نیازمند بررسی گسترده در منظومه فکری ایشان است. مؤلفه‌های جاهلیت مدرن از نگاه رهبر شهید انقلاب فرخنده با بیان اینکه در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، شاخص‌ها و مؤلفه‌هایی برای شناخت جاهلیت مدرن مطرح شده است، گفت: یکی از این مؤلفه‌ها، گم شدن فضائل و حاکمیت رذائل است. وی ادامه داد: حضرت آقا در معنای وسیع جاهلیت می‌فرمایند که جاهلیت عبارت است از غلبه و حاکمیت نیروی شهوت و غضب انسانی بر محیط زندگی و در جای دیگری نیز تأکید دارند که جوامع انسانی اگر تحت تأثیر تمایلات شهوانی و غضبی قرار بگیرند، به شکلی درمی‌آیند که فضائل در آنها گم و رذائل حاکم می‌شود؛ این همان جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: اگر بخواهیم این موضوع را خلاصه کنیم، جاهلیت یعنی «دلم می‌خواهد». وقتی خواست انسان جای حقیقت و حکم الهی را بگیرد، این از جنس جاهلیت است. وی با اشاره به وجه مشترک و تمایز جاهلیت اولی و جاهلیت مدرن افزود: جاهلیت اولی و جاهلیت مدرن دو وجه مشترک و یک وجه تمایز دارند. وجه تمایز این است که در جاهلیت اولی، مردم علم و آگاهی و امکانات امروز را نداشتند، اما در جاهلیت مدرن، انسان به علم، دانش و تکنولوژی مجهز است و با وجود این امکانات دچار جاهلیت شده است. فرخنده تصریح کرد: وجه مشترک هر دو جاهلیت نیز قانون‌گریزی و مقابله با حکم خداست. تبعیض و نشناختن روابط صحیح انسانی از شاخصه‌های جاهلیت مدرن است وی دومین مؤلفه جاهلیت مدرن از نگاه رهبر معظم انقلاب را نشناختن روابط انسانی و وجود تبعیض عنوان کرد و گفت: حضرت آقا می‌فرمایند اگر بشر به دانش‌های مختلف دست پیدا کند، اما روابط صحیح انسانی را نشناسد، دچار جاهلیت است. مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: اگر بشر به اوج علم برسد، اما از نظر حقوق و احکام معتقد به دو گونه انسان و دو طبقه بشر باشد، این بشر جاهل است. وی بیان کرد: حضرت آقا در ۱۲ بهمن سال ۱۳۹۱ نیز بر این موضوع تأکید کرده‌اند که علم به تنهایی نمی‌تواند بشر را از جاهلیت نجات دهد و شناخت روابط صحیح انسانی و رعایت عدالت، بخش مهمی از این مسئله است. ظلم و ستم؛ یکی دیگر از شاخص‌های جاهلیت مدرن فرخنده سومین مؤلفه جاهلیت مدرن را وجود ظلم، جور و ستم دانست و گفت: اگر بشریت به پیشرفت‌های مادی نیز برسد، اما بنای زندگی، ظالمانه باشد و زورگویی بر زندگی مردم حاکم شود، قدرت‌های قوی، ضعفا را پایمال کنند و در دنیا نور معرفت و انسانیت نباشد و فریب رایج شود، باز هم همان جاهلیت است. وی چهارمین مؤلفه را حاکمیت شهوت و غضب عنوان کرد و افزود: پنجمین شاخص نیز کشتن انسان‌های بی‌گناه است؛ مسئله‌ای که در جهان امروز نمونه‌های فراوانی از آن را می‌توان مشاهده کرد. علم و تکنولوژی در خدمت جاهلیت؛ از ساخت سلاح تا کشتار انسان‌ها مشاور معاون امور مجلس وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ششمین شاخص جاهلیت مدرن را زورگویی از طریق سوءاستفاده از علم و تکنولوژی دانست و گفت: این جمله را باید مورد توجه قرار داد که «جاهلیت مسلح و مجهز به سلاح علم و دانش است». وی افزود: علم که باید مایه رستگاری انسان باشد، در جاهلیت مدرن به وسیله‌ای برای تیره‌روزی انسان و بدبختی جوامع بشری تبدیل شده است. کسانی که امروز به دنیا زور می‌گویند، با تکیه بر فرآورده‌های دانش خود این کار را انجام می‌دهند. فرخنده بیان کرد: سلاح‌هایی که امروز ساخته می‌شود، حاصل دانش بشر است؛ اما وقتی دانش در خدمت جاهلیت قرار می‌گیرد، سلاح اتمی برای کشتن انسان ساخته می‌شود. این همان جاهلیتی است که در دوره مدرنیته نیز وجود دارد. وی در ادامه به هفتمین شاخص جاهلیت مدرن از نگاه رهبر معظم انقلاب اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از نشانه‌های جاهلیت، تبرج زنانه است که حضرت آقا نیز بر آن تأکید کرده‌اند و این موضوع یکی از مسائل مهم در شناخت جاهلیت مدرن به شمار می‌رود.